ஷெரீன் ரத்னாகருடன் ஒரு நேர்காணல்

 ஷெரீன் ரத்னாகருடன் ஒரு நேர்காணல்

டாக்டர் ஷெரீன் ரத்னாகர், இந்தியாவின் மிகவும் புகழ்பெற்ற தொல்லியல் அறிஞர்களில் ஒருவரும், Harappa.com இணையதளத்திற்கு நீண்ட காலமாகப் பங்களித்து வருபவரும் ஆவார். டிசம்பர் 18, 2018 அன்று மும்பையில், 'கிரிக்கெட் கிளப் ஆஃப் இந்தியா'விற்கு (CCI) வருகை தந்ததைத் தொடர்ந்து, ஓமர் கான் இவரை நேர்காணல் செய்தார்; இவருடைய தந்தை அந்தக் கிளப்பில் வாழ்நாள் உறுப்பினராக இருந்தவர் என்பது குறிப்பிடத்தக்கது. இந்த நேர்காணல், ஷெரீன் ரத்னாகரின் ஆரம்பகால வாழ்க்கை மற்றும் தொல்லியல் அறிஞராகவும் எழுத்தாளராகவும் அவர் மேற்கொண்ட பயணத்துடன் தொடங்குகிறது. பண்டைய சிந்து சமவெளி நாகரிகம் குறித்துப் பல முக்கிய நூல்களை எழுதியுள்ள இவர், மிகச் சமீபத்தில் *The Magic in the Image: Women in Clay at Mohenjo-daro and Harappa* (Manohar, 2018) என்ற நூலை வெளியிட்டுள்ளார்.

ஓமர் கான்: நீங்கள் எங்கே பிறந்தீர்கள்? எங்கே வளர்ந்தீர்கள்?

ஷெரீன் ரத்னாகர்: நான் சரியாக இங்கேயே, சார்னி ரோட்டில் உள்ள ஒரு மருத்துவமனையில் பிறந்தேன்; மும்பையில்தான் வளர்ந்தேன். நான் ஒரு உண்மையான மும்பைவாசி (Mumbaikar). 

ஓமர்: நீங்கள் எந்த ஆண்டில் பிறந்தீர்கள்? உங்கள் பெற்றோர் என்ன செய்து கொண்டிருந்தார்கள்?

ஷெரீன்: நான் 1944-ஆம் ஆண்டில் பிறந்தேன். என் பெற்றோர் இருவருமே, தத்தமது வழிகளில் நன்கு கல்வி கற்றவர்கள். என் தந்தை நிதித்துறையில் பணியாற்றினார்; ஆனால், தன் வாழ்நாளின் பாதியை, தான் மிகவும் ஆக்கப்பூர்வமானவை என்று கருதிய விஷயங்களைச் செய்வதிலேயே செலவிட வேண்டும் என்பதில் அவர் உறுதியாக இருந்தார். அதனால், மெஹ்லி மேத்தாவிடம் [ஜூபின் மேத்தாவின் தந்தை] வயலின் வாசிக்கக் கற்றுக்கொண்டார். அவர் கலைப்பொருட்களைச் சேகரித்தார்; அவரும் என் தாயாரும் கலை சார்ந்த சொற்பொழிவுகள் மற்றும் ஏலங்களில் கலந்துகொள்வதில் மிகுந்த ஈடுபாட்டுடன் இருந்தனர். அதன் மூலம் இந்தியச் செவ்வியல் கலைகளைப் பற்றி அவர்கள் ஆழமாக அறிந்துகொண்டனர். நாங்கள் மூன்று பிள்ளைகளும் ஒவ்வொருவராகப் பெற்றோரின் அரவணைப்பிலிருந்து விலகிச் சென்றபோது, ​​அவர்கள் தங்களை இத்தகைய கலைச் செயல்பாடுகளிலேயே முழுமையாக ஈடுபடுத்திக்கொண்டனர்.

ஓமர்: உங்கள் உடன்பிறப்புகளுக்குள் உங்கள் வரிசை என்ன?

ஷெரீன்: நான் கடைக்குட்டி (இளையவள்).

ஓமர்: உங்கள் தந்தை எத்தகைய குணம் கொண்டவர்? உங்கள் தாய் எத்தகையவர்?

ஷெரீன்: இப்போது நான் அவர்களை மிகவும் நினைத்து ஏங்குகிறேன்; அவர்களின் நற்பண்புகளைப் பெரிதும் போற்றுகிறேன். உண்மைதான், சில சமயங்களில் அவர்கள் இருவருமே சிந்திக்காமல் சில கருத்துகளைத் திடீரென வெளிப்படுத்திவிடுவார்கள். ஆனால், எல்லா குழந்தைகளுமே தங்கள் பெற்றோர்களால் மனவருத்தம் அடைவதும், அதனால் அவர்களைப் பற்றித் தீர்ப்பளிக்கும் மனப்பான்மை கொள்வதும் இயல்புதான்; இருப்பினும், அந்த மனக்கசப்பை வாழ்நாள் முழுவதும் சுமந்துகொண்டிருக்க வேண்டிய அவசியமில்லை. என் தந்தையின் நீதி சார்ந்த கண்ணோட்டங்களையும், அநீதிக்கு எதிராக அவர் துணிச்சலாகக் குரல் கொடுத்த விதத்தையும் நான் காணும்போது, ​​அந்தப் பண்பை நான் அவரிடமிருந்தே கற்றுக்கொண்டேன் என்று உணர்கிறேன். அவர் ஒருபோதும் மக்கள் மத்தியில் புகழ்பெற்றவராகத் திகழ வேண்டும் என்று முயன்றதில்லை. ஏழையெளிய மக்கள் மீது என் தாய் கொண்டிருந்த ஆழ்ந்த கருணைதான், நான் அவரிடமிருந்து கற்றுக்கொண்டதாக நம்பும் இரண்டாவது மிக முக்கியமான பண்பாகும்.

ஓமர்: உங்கள் தாய் எத்தகைய ஆளுமை கொண்டவர்? ஷெரீன்: என் அம்மா அன்பானவர். எங்களை விட தன் சகோதரியின் பிள்ளைகள் மீதுதான் அவர் அதிக பாசம் காட்டுவார். நாங்கள் அதைப் பற்றி அவரைக் கிண்டல் செய்வதுண்டு, ஆனால் அதுதான் அவர் அனைவரிடமும் தன்னை வெளிப்படுத்திக் கொள்ளும் விதம். அவர் குழந்தைகளுடன் மிகவும் நன்றாகப் பழகுவார். அதே குணங்களைக் கொண்ட என் மாமாக்களில் ஒருவரைப் போலவே, குழந்தைகளும் அவர் பக்கம் ஈர்க்கப்பட்டனர்.

 

ஓமர்: உங்கள் குடும்பத்தின் வரலாற்றைப் பற்றி வேறு ஏதாவது தெரியுமா? உதாரணமாக, அவர்கள் எப்போது பம்பாய்க்கு வந்தார்கள்?

 

ஷெரீன்: என் அம்மாவின் தந்தை ஒரு மாவட்ட மற்றும் அமர்வு நீதிபதியாக இருந்தார். டாக்டர் [பி.ஆர்.] அம்பேத்கர் ஒருமுறை அவரது நீதிமன்றத்தில் வாதிட்டார். பிரிட்டிஷ் பொருட்களை விற்கும் ஒரு கடைக்கு எதிராக மறியல் செய்த பெண்களை பம்பாய் காவல்துறை கைது செய்ததால், அவர் [காலனித்துவ காலத்தில்] அவர்களைக் கடுமையாகச் சாடினார். மேலும், அந்த இரண்டு பெண்களையும் உடனடியாக விடுவிக்க உத்தரவிட்டார். இதனால் அவர் காலனித்துவ அரசாங்கத்தின் அதிருப்திக்கு ஆளானார். தனக்கு பம்பாய் உயர் நீதிமன்றத்திற்குச் செல்லவே முடியாது என்பதை உணர்ந்த அவர், விருப்ப ஓய்வு பெற்றார். அவர் எங்கள் குடும்பத்தினரால் மிகவும் மதிக்கப்பட்ட ஒருவராக இருந்தார். ஒருமுறை நான் என் அப்பாவிடம், "பெஹ்ராம் பாப்பா அறைக்குள் வரும்போது ஏன் எல்லோரும் எழுந்து நிற்கிறார்கள்? பெண்கள் அறைக்குள் வரும்போது மட்டும்தானே எழுந்து நிற்க வேண்டும் என்று நினைத்தேன்?" என்று கேட்டேன். அதற்கு அவர், "அவர்தான் குடும்பத்தில் மூத்தவர்" என்று விளக்கினார். அவர் பிறக்கும்போதே மிகவும் ஏழ்மையில் பிறந்திருந்தாலும், ஒரு பழுப்பு நிறக் காலணியும் ஒரு கருப்பு நிறக் காலணியுடனே கல்லூரிக்குச் சென்றார். அவர் ஒரு அனாதை, அவருடைய அத்தைதான் அவரை வளர்த்தார். ஆனாலும், அவர் மீது மிகுந்த மரியாதை இருந்தது.

 

நான் அழுவதற்குச் சாக்குப்போக்குகள் சொல்லி, "இந்த வருடம் பள்ளியில் குஜராத்தி பாடத்தில் நான் ஃபெயில் ஆகிவிடுவேன்" என்று சொல்வேன். அப்போது என் அம்மாவுக்கு விஷயம் புரிந்துவிடும், என் தாத்தாவுக்கு போன் செய்து, "நான் உங்களுடன் வந்து குஜராத்தி பாடம் படிக்க விரும்புகிறேன்" என்று சொல்வார். நிச்சயமாக, எனக்கு அந்த இடம் மிகவும் பிடிக்கும். சமையல்காரர் எங்களுக்குப் பிடித்த ஜெல்லிகளைத் தயாரிப்பார், நான் அவருடன் அமர்ந்து குஜராத்தி கற்பேன். அவர் தனது பெரிய சிவப்பு மற்றும் நீல நிற பென்சில்களுடன் தயாராக இருப்பார்.

 

ஓமர்: பள்ளியைப் பற்றிய உங்கள் ஆரம்பகால நினைவுகள் என்ன, நீங்கள் எந்தப் பள்ளிக்குச் சென்றீர்கள்?

 

ஷெரீன்: பள்ளியில், நான் ஒரு அழுகுணி. நான் என் சகோதரிகளை மிகவும் பிரியாமல் இருப்பேன்; நீண்ட காலமாக அவர்களை என்னை விட்டுப் பிரிய விடமாட்டேன். ஒரு நாள் என் வகுப்பை மிருகக்காட்சிசாலைக்கு அழைத்துச் சென்றார்கள். அன்று எனக்கு ஒரு உண்மையான நண்பர் கிடைத்துவிட்டார் என்ற மகிழ்ச்சியில், என் சகோதரி அருகில் இருப்பதை நான் விரும்பவில்லை.

 

ஓமர்: நீங்கள் எந்தப் பள்ளியில் படித்தீர்கள்?

 

ஷெரீன்: ஜே. பி. பெட்டிட் [மும்பையில் உள்ள ஒரு புகழ்பெற்ற பார்சி பெண்கள் உயர்நிலைப் பள்ளி].

 

ஓமர்: எந்த வகுப்பு வரை?

 

ஷெரீன்: நாங்கள் அங்கிருந்துதான் பள்ளிப்படிப்பை முடித்தோம் [11 ஆம் வகுப்பு, எஸ்.எஸ்.சி].

 

ஓமர்: பள்ளியில் உங்களுக்கு என்னென்ன பாடங்கள் பிடித்திருந்தன? நீங்கள் எப்படி தொல்லியலுக்குள் வந்தீர்கள்?

 

 

ஷெரீன்: உண்மையில், எனக்கு வரலாறு அவ்வளவாகப் பிடிக்கவில்லை, ஏனென்றால் அதன் கற்பித்தல் அவ்வளவு உத்வேகமாக இருந்ததாக நான் நினைக்கவில்லை. எனக்குப் புவியியல் மிகவும் பிடிக்கும், ஏனென்றால் அதன் புத்தகங்களில் ஏராளமான படங்கள் இருந்தன.

 

அது எப்படி நடந்தது என்று எனக்குத் தெரியவில்லை, ஆனால் [சர்] மோர்டிமர் வீலர் எங்கள் பக்கத்து கல்லூரியில் விரிவுரை ஆற்றிக்கொண்டிருந்தார். எங்கள் குடும்பம் முழுவதும் அதைக் கேட்கச் சென்றது, ஆனால் ஏனோ நான் போகவில்லை. ஏன் என்று எனக்குத் தெரியவில்லை. அதன்பிறகு என் சகோதரி அவருடைய 'ஆர்க்கியாலஜி ஃப்ரம் தி எர்த்' (1954) என்ற புத்தகத்தை வாங்கி, என் பிறந்தநாளுக்கு எனக்குப் பரிசாகக் கொடுத்தாள். நான் அதைப் படித்தேன், ஏதோ ஒன்று எனக்குள் உதித்தது. குடும்பத்தினரிடம் சொல்லாமல் அதை நான் பள்ளிக்கு எடுத்துச் சென்றேன். என் தெய்வம், என் அறிவியல் ஆசிரியை, அவரை நான் ஒரு கதாநாயகியாகப் போற்றி வந்தேன் – அவரிடம், "நான் இதை [தொல்லியல்] செய்ய விரும்புகிறேன் என்று நினைக்கிறேன்" என்று சொன்னேன். அப்போது நான் ஏறக்குறைய 9 ஆம் வகுப்பில் படித்துக் கொண்டிருந்தேன், அவரோ, "கொடு" என்றார்.

…

அந்தப் புத்தகத்தை வார இறுதிக்கு என்னிடம் கொடுத்தார்கள், நான் அதைப் படித்துப் பார்க்கிறேன், பிறகு என்ன தேவைப்படுகிறது என்று பார்க்கலாம்.

 

பிறகு அவள் சொன்னாள், "நீ இந்தப் பாடத்தைத் தேர்ந்தெடு, ஆனால் புவியியலில் இளங்கலைப் பட்டம் (B. Sc.) பெற்று, உன்னை ஓரளவிற்கு ஒரு விஞ்ஞானியாக ஆக்கிக்கொண்டு, பிறகு இந்த மிகவும் ஊகமான வேலைகளையெல்லாம் செய்." எல்லோரும் கலைப் பாடங்களைத் தேர்ந்தெடுத்து கல்லூரியில் மிகவும் மகிழ்ச்சியாக இருந்தார்கள், ஆனால் நான் புவியியல் படித்து என் தலையை உடைத்துக்கொள்ள விரும்பவில்லை. அது ஒரு மிக முட்டாள்தனமான தவறு.

 

ஓமர்: சரி, சொல்லுங்கள், [Archeology from the Earth] புத்தகத்தில் உங்களுக்கு என்ன பிடித்திருந்தது? அந்தப் புத்தகத்தைப் பற்றி உங்களுக்கு என்ன நினைவிருக்கிறது?

 

ஷெரீன்: நான் இப்போதும் அதை அவ்வப்போது படித்துப் பார்ப்பேன். அவர் எழுதியிருந்த நம்பவைக்கும் விதம், தளத்தை எப்படி அடுக்குப்படுத்துவது, எப்படி புகைப்படங்கள் எடுக்காமல் இருப்பது போன்றவை எனக்குப் பிடித்திருந்தன. வீலர் தனது சொந்த விரிவுரையில் கேள்விகளை எப்படி கையாண்டார் என்ற கதைகளை என் தந்தை சொல்வார். வீலருக்கு அபாரமான நகைச்சுவை உணர்வு இருந்தது.

 

நான் பி. எம். ஜோஷி போன்றவர்களைச் சந்திக்க அழைத்துச் செல்லப்பட்டேன். அவர்கள் அவரிடம், "இவள் இதைத்தான் செய்ய விரும்புகிறாள், அவளுக்கு எப்படி ஆலோசனை சொல்வது?" என்று கேட்டார்கள். அதனால் அவர், அவள் வரலாற்றில் இளங்கலைப் பட்டம் (BA) படித்துவிட்டு, பிறகு புனேவில் உள்ள டெக்கான் கல்லூரிக்குச் சென்று சங்கலியா என்பவரிடம் படிக்கட்டும் என்றார்.

 

நான் எனது இளங்கலைப் பட்டத்தை முடித்த பிறகு அதையே செய்தேன். நான் [எச். டி.] சங்கலியாவுக்குக் கடிதம் எழுதினேன். அந்த நாட்களில் தபால் சேவை மெதுவாகத்தான் இருந்தது. அதனால் ஒரு நாள், இன்ன தேதியில் அவரைச் சந்திக்க அழைக்கும் ஒரு உள்நாட்டு கடித அட்டை எனக்கு வந்தது, அது அடுத்த நாள் காலை! அதனால் நான் மிகவும் உற்சாகமடைந்து, அவர் என்னை அழைத்திருக்கிறார் என்று கத்தினேன்! பயணச்சீட்டு முன்பதிவு செய்ய வழியில்லாததால், முதல் முறையாக நான் தனியாக ஒரு இரவு நேர ரயிலில் பயணம் செய்தேன். என் தந்தை என்னை வழியனுப்ப வந்தார். என்னிடம் கைக்குட்டை கூட இல்லை, அதனால் அவர் தனது கைக்குட்டையைக் கொடுத்து, "தூங்குவதற்கு முன் அந்தப் படுக்கையைத் துடைத்துவிடு" என்றார்.

 

நான் இரவு நேர ரயிலில் தூங்கி, காலையில் புனேவை அடைந்தேன். நான் ஒரு ஆட்டோவில் ஏறி டெக்கான் கல்லூரியைப் பார்த்தேன். நான் மிகவும் உற்சாகமாக இருந்தேன், நிச்சயமாக அவரும் [சங்காலியா] அங்கே இருந்தார்.

 

ஓமர்: அந்த சந்திப்பு எப்படி நடந்தது?

 

ஷெரீன்: தனக்கே உரிய அமைதியான பாணியில் . . . அவர் விருந்தோம்பலில் அக்கறை கொண்டிருந்தார் என்பதை நீங்கள் பார்க்க வேண்டும். ஏனென்றால், அவர் மால்டி நாகரை அவரது அறையிலிருந்து வெளியே அழைத்து, "இந்த மாணவி அநேகமாக நம்முடன் தொல்லியல் படிக்கிறார், இவரை நீங்கள் கவனித்துக் கொள்வீர்களா? குறைந்தபட்சம் இவருக்கு மதிய உணவாவது கிடைப்பதை உறுதி செய்யுங்கள். மதிய உணவு நேரத்தில் நான் இவரை உங்களிடம் அனுப்புகிறேன்" என்று கூறினார். பிறகு அவர் என்னைச் சுற்றி அழைத்துச் சென்று, என்னுடன் அமர்ந்து, பேசினார்.

 

ஓமர்: இந்தியத் தொல்லியலில் மிகவும் பிரபலமான ஒருவரான அவர், ஒரு மனிதராக உங்களுக்கு எப்படித் தோன்றினார்?

 

ஷெரீன்: அவர் முற்றிலும் குறைத்து மதிப்பிடப்படுகிறார். என்னைப் பொறுத்தவரை, அவர் வேட்டி அணிந்திருந்தாலும் ஒரு நவீன மனிதர்; ஒரு அறிவியல்வாதி, பகுத்தறிவுள்ளவர். அவர் எல்லா விதமான விசித்திரமான மனிதர்களையும் கையாள்வார்; ஒருமுறை சிலர் ஒரு பசுவின் எச்சங்களைப் புதைத்துவிட்டு, சிறிது நேரம் கழித்து அந்த எலும்புக்கூட்டைப் பரிசோதிக்கத் திரும்பினர். ஆனால், இறந்த பசுவினால் அசுத்தமடைய விரும்பாத ஒரு நபர், பாதுகாப்பான தூரத்திலிருந்து தொலைநோக்கி மூலம் அனைத்தையும் கவனித்தார். அதுபோன்ற மனிதர்கள் இருந்தனர்.

 

அவர் ஒரு களப்பணியாளர், எங்கள் மீது அக்கறை காட்டினார். பெண் மாணவர்களாகிய எங்களிடம் என்ன செய்ய வேண்டும், என்ன செய்யக்கூடாது என்று அவர் ஒருபோதும் சொன்னதில்லை. ஏன் இப்படி உடை அணிந்திருக்கிறீர்கள் அல்லது அங்கே என்ன செய்கிறீர்கள்? ஏன் விடுதிக்கு இவ்வளவு தாமதமாகத் திரும்பி வந்தீர்கள்? ஒருபோதும் இல்லை. அவர் மிகவும் வெளிப்படையாக இருந்தார். நான் சென்று எனது முதல் புத்தகத்தை அவரிடம் படித்துக் குறிப்புகள் எழுதக் கொடுத்தபோது, அவர் அதை மிகவும் நுணுக்கமாகச் செய்தார், நான் பிரமித்துப்போனேன். ஆனால் அவருக்குப் பிடிக்காத விஷயங்கள் அனைத்தையும் என்னிடம் கூறினார்.

 

ஓமர்: எந்தப் புத்தகம், அதன் தலைப்பு என்ன?

 

ஷெரீன்: என்கவுண்டர்ஸ்: தி வெஸ்டர்லி டிரேட் ஆஃப் தி ஹரப்பா சிவிலைசேஷன் (1981). அந்தப் புத்தகத்திற்கு எனக்கு மிகவும் கடுமையான விமர்சனம் கிடைத்தது.

 

பின்னர் அவர் என்னை மீண்டும் அழைத்து, “டெக்கான் கல்லூரியில் ஆசிரியர்களாகிய நாங்கள் இதைப் பற்றி விவாதித்தோம், இந்த விமர்சனத்திற்கு நான் பதிலளிக்க வேண்டும் என்ற ஒரு யோசனையும் வந்தது. நான் [சங்காலியா] வேண்டாம், அந்த மனிதன் தூக்கிட்டுக்கொள்ளட்டும் என்று சொன்னேன். அதை நான் உங்களிடம் [ஷெரீன்] சொல்ல விரும்புகிறேன். நாங்கள் அவனைத் தூக்கிட்டுக்கொள்ள விடுவோம்” என்றார். இது போன்ற விஷயங்களை எப்படிச் சமாளிப்பது என்பதை அது எனக்குக் கற்றுக்கொடுத்தது.

 

ஓமர்: நீங்கள் சிந்து தொல்லியல் துறைக்குள் எப்படி வந்தீர்கள்?

 

ஷெரீன்: அது மிகவும் தாமதமாக நடந்தது, ஏனென்றால் நான் [லண்டனில் உள்ள] தொல்லியல் நிறுவனத்திற்குச் சென்று மெசபடோமிய பட்டயப் படிப்பை முடித்திருந்தேன். அது ஆப்பு வடிவ எழுத்துக்களைக் கொண்ட ஒரு மூன்றாண்டு காலக் கடுமையான பட்டயப் படிப்பாகும். நான் அங்கு செல்லும் வரை ஆப்பு வடிவ எழுத்துமுறையைக் கற்க வேண்டும் என்று எனக்குத் தெரியவே இல்லை. நான் பதற்றத்துடன் எழுதிய முதல் கடிதம் சங்கலியாவுக்குத்தான்; 'இந்தச் சிக்கலிலிருந்து என்னைக் காப்பாற்ற முடியுமா?' என்று கேட்டிருந்தேன். நான் ஆப்பு வடிவ எழுத்துமுறையைக் கற்க வேண்டும் என்று எனக்குத் தெரியாது என்று சொன்னேன், அதற்கு அவர், 'நிச்சயமாக நான் உன்னை இந்தச் சிக்கலிலிருந்து காப்பாற்ற மாட்டேன்' என்றார். அவர் சொன்னார்: "உட்கார்ந்து அதைக் கற்றுக்கொள்."

 

அதனால், ஏழு தாள்களில் இரண்டு மொழி சார்ந்தவையாக இருந்தன, அது மிகவும் கடினமாக இருந்தது. முதல் கோடை விடுமுறையிலிருந்து நீங்கள் திரும்பி வரும்போது, எல்லா அடையாளங்களையும் மற்ற எல்லாவற்றையும் மறந்துவிட்டீர்கள். நீங்கள் மீண்டும் முதலில் இருந்து தொடங்க வேண்டியிருந்தது.

 

ஓமர்: லண்டன் சென்றதைப் பற்றிச் சொல்லுங்கள்? இது உங்கள் முதல் வெளிநாட்டுப் பயணம் என்பதால், இது நிச்சயம் ஒரு கண் திறக்கும் அனுபவமாக இருந்திருக்கும், அல்லவா?

 

ஷெரீன்: நாங்கள் இதற்கு முன்பு குடும்பமாகச் சென்றிருக்கிறோம். எனக்கு அங்கே ஒரு சகோதரி இருந்தார், அங்கேதான் திருமணம் செய்துகொண்டேன், மேலும் என் மைத்துனரிடமிருந்து சில நல்ல, நடைமுறைக்குரிய ஆலோசனைகளைப் பெற்றேன். அவர் ஒரு ஆங்கிலேயர். குடிக்கப் பிடிக்கவில்லை என்றால் குடிக்கக் கூடாது; ஒரு விருந்தில் குடிக்க மறுத்தால் நீங்கள் நவீனமானவராகக் கருதப்பட மாட்டீர்கள் என்று நினைக்காதீர்கள்; 'வேண்டாம்' என்று சொல்லக் கற்றுக்கொள்ளுங்கள் என்று அவர் என்னிடம் கூறினார். நான் இருந்த அந்த சுதந்திரமான சூழலுக்கு, அது ஒரு நல்ல அறிவுரை, யதார்த்தமான அறிவுரை.

நான் மிகவும் ஏழ்மையில் இருந்தேன் என்று நினைக்கிறேன், ஆனால் கிடைக்கும் சொற்ப காசுகளுக்காக நான் குழந்தைகளைப் பார்த்துக்கொள்ளும் வேலை செய்து வந்தேன். இசை நிகழ்ச்சிகளுக்காக விழா அரங்கத்திற்குச் சென்றது என் வாழ்வின் மறக்க முடியாத தருணங்களில் ஒன்றாகும்.

 

ஓமர்: யாரையெல்லாம் பார்த்தது உங்களுக்கு நினைவிருக்கிறது?

 

ஷெரீன்: ஓ, நான் ஒரு நாட்குறிப்பு வைத்திருந்தேன், திரும்பி வந்ததும் அதை என் தந்தையிடம் கொடுத்தேன். நான் ரூபின்ஸ்டீன், பா ஆகியோரின் இசையைக் கேட்டேன்.

…

உல் பதுரா-ஸ்கோடா. நான் ஆல்ஃபிரட் பிரெண்டலைக் கேட்டிருக்கிறேன். அங்கு இருந்த வயலின் கலைஞர்களில் ஐசக் ஸ்டெர்ன் இருந்தார், நான் கேட்ட செல்லோ கலைஞர்களில் டார்டெலியரும் அடங்குவார்—சிறந்த நடத்துனர்களில் யூஜின் ஓர்மாண்டி, க்ளெம்பெரர் ஆகியோர் இருந்தனர்.

 

ஓமர்: அந்த நிறுவனத்தைப் பற்றிச் சொல்லுங்கள், நீங்கள் அங்கு என்ன படித்தீர்கள்? பேராசிரியர்கள் எப்படி இருந்தார்கள்? நீங்கள் மோர்டிமர் வீலரைச் சந்தித்தீர்களா?

 

ஷெரீன்: இல்லை, அவரைச் சந்திக்கவில்லை. நான் அங்கு சென்றபோது, சேட்டன் லாயிட் பொறுப்பில் இருந்தார். மிகவும் அன்பான, மிகவும் அடக்கமான ஒரு நபர். நாங்கள் ஈராக்கில் இருந்தபோதுதான் அவரை நான் நன்றாக அறிந்துகொண்டேன். சேட்டனுக்கு எவ்வளவு நகைச்சுவை உணர்வு இருந்தது என்பதை அப்போதுதான் உணர்ந்தேன். அவரைத் தெரிந்துகொள்வது ஒரு நல்ல விஷயம். அவர் எங்களுக்கு ஒரு கட்டிடக்கலைஞராகக் கற்பித்தார். அவருடைய ஒவ்வொரு விரிவுரையும் ஒரு சிறப்பான விஷயமாக இருந்தது.

 

அவருக்குப் பின் வந்தவர் டேவிட் ஓட்ஸ். டேவிட் ஓட்ஸ் ஒரு ஆசிரியராகவும், ஒரு ஆராய்ச்சியாளராகவும் மிகச் சிறந்தவர். அவருக்கு மிகவும் வேதனையான முதுகுப் பிரச்சினை வருவதற்கு முன்பு அவர் எனக்கு ஆசிரியராக இருந்தார். அதன் பிறகு அவர் சில சமயங்களில் விரிவுரைகளைத் தவிர்த்துவிடுவார். அவருக்கு நகைச்சுவை உணர்வு இருந்தது.

 

ஓமர்: அப்போது அந்த நிறுவனத்தில் வேறு இந்திய மாணவர்கள் இருந்தார்களா? ஷெரீன்: அப்படி நான் நினைக்கவில்லை. சில கிறுக்குப் பிடித்த பெண்கள் என்னை ஒரு இஸ்ரேலியர் என்று தவறாக நினைத்துக் கொண்டிருந்தார்கள், அது எனக்கு மிகவும் கோபத்தை வரவழைக்கும். பார்பரா பார்க்கர் என்ற ஒரு பெண் விரிவுரையாளர் இருந்தார், அவர் பின்னர் லேடி மலோவன் ஆனார். அவர், பாலஸ்தீனியர்களுக்காக டிராஃபல்கர் சதுக்கத்தில் நடக்கும் இந்த ஆர்ப்பாட்டங்கள் எதற்கும் போக வேண்டாம் என்று என்னிடம் சொல்வார். "இந்த மக்கள் – சியோனிஸ்டுகள் – உன்னை அடித்து நொறுக்கிவிடுவார்கள், அவர்கள் ஆபத்தானவர்கள்" என்று அவர் சொன்னார். "நீ இதைச் செய்கிறாய் என்று உன் அம்மாவிடமும் அப்பாவிடமும் சொல்லிவிட்டாயா?". நான், "நிச்சயமாக இல்லை" என்றேன். அவர் கவலைப்பட்டார். சுற்றியுள்ள சியோனிசக் கட்சிகளின் மோசமான பக்கத்தை அவர் அறிந்திருந்தார், ஆனாலும் நாங்கள் அனைவரும் ஒன்றாகச் செல்வோம். எங்கள் மாணவர்களில் பலர் இதைப் பற்றி விவாதிப்பார்கள்.

 

ஓமர்: அப்போது உங்கள் நண்பர்கள் யார்?

 

ஷெரீன்: ஜான் கர்டிஸ் என் வகுப்புத் தோழர். அமெலி கர்ட் என் வகுப்புத் தோழி. அவர் பின்னர் மிகவும் புகழ்பெற்ற பேராசிரியரானார். உங்களுக்கு ஜான் கர்டிஸைப் பற்றித் தெரியும். அவர் ஓய்வு பெற்றபோது பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தில் மேற்கு ஆசியப் பழம்பொருட்களின் காப்பாளராக இருந்தார், மேலும் அவர் மீண்டும் மீண்டும் ஈராக்கிற்குச் சென்றார். பிறகு ஸ்வெண்ட் ஹெல்ம்ஸ் இருந்தார், எனக்குத் தெரிந்த சிறந்த அகழ்வாராய்ச்சியாளர் அவர். துரதிர்ஷ்டவசமாக இறந்துவிட்ட டோனி மெக்நிகோல் என்பவர் இருந்தார். அவர் ஒரு மிகச் சிறந்த புவியடுக்கு ஆய்வாளராகவும் இருந்தார்.

 

ஓமர்: நீங்கள் மெசபடோமிய ஆய்வுகளில் எப்படி நுழைந்தீர்கள்? நீங்கள் எப்போது ஈராக்கிற்குச் சென்றீர்கள்?

 

ஷெரீன்: சங்கலியா எனக்கு அப்படித்தான் அறிவுரை கூறியிருந்தார். [தொல்லியல் நிறுவனத்தில் உள்ள] இந்தத் துறைப் பேராசிரியர்களின் பெயர்களில், "இந்திய ஆய்வுகளில் புகழ்பெற்ற ஒருவரையும் நான் காணவில்லை" என்பதால், அதை [மெசபடோமிய ஆய்வுகளை] செய்யும்படி அவர் கூறினார். ஆல்சின் கேம்பிரிட்ஜில் இருக்கிறார், நீங்கள் லண்டனுக்குச் செல்கிறீர்கள். நீங்கள் ஈரான் அல்லது மெசபடோமியா இரண்டில் ஒன்றைத் தேர்ந்தெடுக்கலாம் என்றார்.

 

நான் சேட்டனைப் பார்க்கச் சென்றபோது, ஈரானை விட மெசபடோமியப் பிரிவுக்கு அதிக ஆசிரியர்கள் இருப்பதால், நீங்கள் அந்தப் பிரிவைத் தேர்ந்தெடுக்குமாறு நான் பரிந்துரைக்கிறேன் என்றார்.

 

ஓமர்: நீங்கள் எப்போது ஈராக்கிற்குச் சென்றீர்கள்?

 

ஷெரீன்: எனது பட்டயப் படிப்பை முடித்த பிறகு. ஆசிரியர்கள் திருப்தியடைந்தால், பாக்தாத்தில் உள்ள பிரிட்டிஷ் பள்ளிக்கு ஆய்வு உதவித்தொகையில் செல்வது ஒரு மரபாக இருந்தது. அதனால் நான் சென்றேன். முதல் முறையாக அந்தப் பாலைவன நாட்டைப் பார்க்கப் போவதால், பல இரவுகள் என்னால் தூங்க முடியவில்லை. நான் இரயிலிலும் சென்றேன், இஸ்தான்புல்லில் இரயில் நின்று மாறியது எனக்குத் தெளிவாக நினைவிருக்கிறது. எப்படியோ, நான் பாக்தாத் வந்து சேர்ந்தேன். அது அதிகக் கூட்டமில்லாத ரயில் என்பதால், எனக்குப் பெரிதாகச் சோர்வு ஏற்படவில்லை. பயணம் முழுவதும் சுருண்டு உட்கார்ந்திருந்த இந்தியாவுடனான வேறுபாட்டை அது எனக்கு நினைவூட்டியது.

 

பாக்தாத்தில் ஒரு டாக்சியில் ஏறினேன். பிறகு என்னால் பிரிட்டிஷ் பள்ளியைக் கண்டுபிடிக்க முடியவில்லை. இறுதியாக நான் அந்தப் பள்ளிக்குச் சென்றேன், ஆனால் அங்கே யாருமே இல்லை – அந்த டாக்சி ஓட்டுநர் என்னை பிரிட்டிஷ் தூதரகத்திற்கு அழைத்துச் சென்றார். அங்கு பணியில் இருந்த அதிகாரி, பிரிட்டிஷ் தொல்லியல் பள்ளி பற்றி அவர்கள் கேள்விப்பட்டதே இல்லை என்று என்னிடம் கூறினார்! அது மிகவும் வேடிக்கையாக இருந்தது.

 

இதற்கிடையில், அந்தப் பள்ளியை நடத்தி வந்த ஜெஃப்ரி ஆர்ச்சர்ட் என்ற அற்புதமான மனிதர், என்னை ரயில் நிலையத்தில் இருந்து அழைத்து வரச் சென்றிருந்தார். இந்த முழு விஷயமும் சற்று குழப்பமாக இருந்தது.

 

ஓமர்: நீங்கள் ஈராக்கில் எவ்வளவு காலம் இருந்தீர்கள்?

 

ஷெரீன்: நான் முதல் முறை சென்றபோது, சுமார் ஒரு வருடம், பத்து மாதங்கள் இருந்தேன். நான் டேவிட் ஓட்ஸுக்காக ஒரு ஆராய்ச்சித் திட்டம் செய்து கொண்டிருந்தேன். டெல் அல்-ரிமாவில் உள்ள அந்தக் கோயில் எந்தக் கடவுளுக்கு அர்ப்பணிக்கப்பட்டது என்பதற்கான தடயங்கள் இருக்கின்றனவா என்று அவர் ஆராய்ந்து கொண்டிருந்தார். நாங்கள் ஜெஃப்ரியுடனும், ஜெஃப்ரி இல்லாமலும் பல்வேறு இடங்களைப் பார்க்கச் சென்றோம்.

 

ஜானும் அங்கே இருந்தார். நாங்கள் டெல் அல்-ரிமாவில் உள்ள அகழ்வாராய்ச்சி முகாமுக்குச் சென்றோம், அங்கு எனக்கு மிகவும் கலகலப்பாக இருந்தது. நான் அதிகம் வேலை செய்ததாக எனக்கு நினைவில்லை, ஆனால் நான் பதிவாளர் என்று அழைக்கப்பட்டேன்; மக்கள் கொண்டு வந்த ஒவ்வொரு அற்பமான 'பழங்காலப் பொருளையும்' நான் தான் பதிவு செய்ய வேண்டியிருந்தது.

ஜூலியன் ரீட் அங்கே இருந்தார். அவர் எல்லா விதமான பொருட்களையும் என் மேசையில் வைப்பார். "இவை முக்கியமானவையா இல்லையா என்று இப்போது நமக்குத் தெரியாது, நீங்கள் இவற்றைப் பதிவு செய்வது நல்லது" என்று அவர் சொல்வார். டேவிட் ஓட்ஸ் உள்ளே வரும்போது, "அவற்றைத் தூக்கி எறிந்துவிடுங்கள்" என்று சொல்வார். பாதுகாப்பிற்காக அவற்றை நானே வைத்துக்கொள்ளலாம் என்று நினைத்தேன்.

 

அவர்களில் பலரிடமிருந்து நான் கற்றுக்கொண்டேன். டேவிட் ஹாக்கின்ஸும் வந்தார். நாங்கள் சில அசிரிய தளங்களைப் பார்க்கச் சென்றோம். பிறகு சேட்டனும் ஹைடியும் வந்தார்கள். நான் இந்த மக்களை மிகவும் முறைசாராத ஒரு சூழலில் சந்தித்தேன். ஜெர்மானிய அகழ்வாராய்ச்சிகளின் போது, இயக்குநர் அறைக்குள் வரும்போது நீங்கள் எழுந்து நிற்க வேண்டும் என்றும், அவர் வரும் வரை நீங்கள் சாப்பிடத் தொடங்க முடியாது என்றும் சில திகிலூட்டும் கதைகள் எனக்குச் சொல்லப்பட்டன. அது உண்மையா இல்லையா என்று எனக்குத் தெரியாது. ஜெர்மானியர்கள் ஜெபல் சின்ஜாருக்குத் தெற்கே, தெற்கில் இருந்தார்கள், அந்தப் பருவத்தில் மழை, மழை, மழை என்று பெய்துகொண்டே இருந்தது. வேட்டையாடும் சிலந்திகள் தரையிலிருந்து வெளிவந்தன, அவற்றைச் சுற்றி பெரும் அமளி ஏற்பட்டது. அவை உங்களைக் கடித்தால், உங்களை மருத்துவமனைக்கு அழைத்துச் செல்ல வேண்டியிருக்கும் என்று அவர்கள் எங்களிடம் சொன்னார்கள்.

 

ஓமர்: அந்த அனுபவம் உங்களைத் தொல்லியல் துறையில் மேலும் முன்னேற எப்படி உதவியது?

 

ஷெரீன்: அது என்னை சமூகச் சூழலுக்குள் கொண்டு சென்றது. இங்கே ஒரு முன்னாள் காலனித்துவ சக்தி (பிரிட்டன்) இருந்தது; அது இப்போது, தங்களை விடத் தாழ்ந்தவர்கள் என்று வெளிப்படையாகக் கருதும் மக்களிடையே தோண்டிக்கொண்டிருந்தது. இன்று அமெரிக்கர்கள் இந்தியாவில் செயல்படும் விதத்தைப் பற்றி நான் உங்களிடம் வெளிப்படையாகச் சொல்கிறேன், அது அந்த நாட்களைப் போல இல்லை. ஓட்ஸ் மற்றும் ஜூலியன் ரீட் ஆகியோருடன் உண்மையான கலாச்சாரப் புரிதல் இருந்தது. அதாவது, நாங்கள் மொசூல் ரயில் நிலையத்திற்குள் நடந்து செல்லும்போது, ஜூலியன் என்னைக் கிண்டல் செய்து, "இந்தக் கட்டிடம் உனக்குத் தெரிகிறதா?" என்று கேட்பார் – வெளிப்படையாக, அது இந்தியாவில் உள்ள பல ரயில் நிலையங்களைப் போலவே இருந்தது – மேலும், "இதற்கு நீ யாருக்குக் கடன்பட்டிருக்கிறாய் என்று உனக்குத் தெரியுமா?" என்றும் கேட்பார்.

 

அது போன்ற ஒரு கிண்டல், ஆனால் ஒரு பண்பட்ட நபரிடமிருந்து வந்தது, அதை அதோடு விட்டுவிடுவோம். ஆனால், சதாம் ஹுசைனின் ஆட்சியின் காரணமாக அவர்கள் தங்கள் சொந்த உலகில் வாழ்ந்து பழகினார்கள் என்பதையும் நான் புரிந்துகொண்டேன். ஒரு வெளிநாட்டவர் ஈராக்கியர்களுடன் பழகவோ அல்லது அவர்களின் வீடுகளுக்குச் செல்லவோ முடியாது. குறைந்தபட்சம் ஒரு ஈராக்கிய வீட்டிற்காவது சென்று தேநீர் அருந்த வேண்டும் என்று நான் ஏங்கியபோது, இந்த வாய்ப்புதான் எனக்கு மறுக்கப்பட்டது. என்னால் முடியவில்லை.

 

நான் சரி, இந்த வெள்ளிக்கிழமை போகிறேன் என்று சொன்னபோது... நான் டெல் அஃபார் வரை சென்று, அதன்பிறகு பேருந்தில் இன்னின்ன இடத்திற்குச் செல்வேன் என்று நினைத்தேன். ஆனால் டேவிட் ஓட்ஸ், 'நீ அப்படிச் செய்ய மாட்டாய்' என்று சொன்னார். நான் ஒரு ஆங்கிலேயப் பயணக்குழுவின் பகுதியாக இல்லாமல், தனியாக சில ஈராக்கியர்களைச் சந்திக்க விரும்பினேன். என்னால் முடியவில்லை. ஆனால் ஆங்கிலேயர்கள் மோசமானவர்கள் அல்ல. அவர்கள் நல்ல மனிதர்கள். நான் அவர்களைப் பாராட்டுகிறேன்.

 

ஓமர்: ஈராக்கிற்குப் பிறகு, அடுத்து என்ன நடந்தது?

 

ஷெரீன்: பிறகு நான் இங்கிலாந்துக்குத் திரும்பி வந்தேன். மக்கள் என்னைக் கவனித்துக் கொண்டிருந்தார்கள். நான் ஒரு வேலைக்காகப் போட்டியிடப் போகிறேனா? அப்போது பேராசிரியர் சங்கலியா, பம்பாயில் நடந்த ஒரு விரிவுரையில் என் தந்தையைச் சந்தித்தார். அவர், 'பாருங்கள், நாங்கள் ஒரு வேலைக்கு விளம்பரம் செய்கிறோம். மேற்கு ஆசியத் தொல்லியல் துறைக்கு அந்த வேலையைக் கொடுப்பதைப் பற்றி நாங்கள் பரிசீலிக்கலாம். ஷெரீனைத் திரும்பி வரச் சொல்லுங்கள், ஏனென்றால் அவர் நேர்காணலுக்கு ஆஜராக வேண்டும்' என்றார்.

 

அதனால் என் தந்தை கடிதம் எழுதினார், பிறகு நான் திரும்பி வந்தேன். இப்போது நான் எந்த வேலைக்காகவும் போட்டியிடாததால், [லண்டனில்] அவர்கள் அனைவரும் என்னிடம் மிகவும் அன்பாக நடந்து கொண்டார்கள். என் நண்பர்களிடம் விடைபெறுவது வருத்தமாக இருந்தது, ஆனால் இது இங்கே ஒரு புதிய வாழ்க்கை.

 

ஓமர்: அப்படியானால் நீங்கள் புனேவில் தொடங்கினீர்களா? ஷெரீன்: இல்லை, அப்படியானால் எனக்கு அந்த வேலை கிடைக்கவில்லை. யாருக்குமே அது கிடைத்ததில்லை. பிறகு ஒருவர் என்னிடம் வந்து, ஜவஹர்லால் நேரு பெயரில் ஒரு புதிய பல்கலைக்கழகம் இருப்பதாகவும், வேறு எங்கும் வேலை கிடைக்காத, புதிதாகத் தகுதி பெற்றவர்களை அவர்கள் முயற்சித்துப் பார்க்க விரும்புவதாகவும் கூறினார். ரோமிலா தாப்பர் என்ற அந்த நபருக்கு எழுதுங்கள் என்றார். எனவே நான் அவருக்கு எழுதினேன், அவர் எனக்கு ஒரு இளநிலை ஆய்வு உதவித்தொகைக்கான படிவத்தை அனுப்பினார். எனக்கு அந்த இளநிலை ஆய்வு உதவித்தொகை கிடைத்தது, வேலையைத் தொடங்கினேன். மெசபடோமியா பற்றிய எனது முழு அறிவையும் பயிற்சியையும் என்னால் கொண்டு வர முடிந்தது.

 

ஹரப்பாவின் பொருத்தத்தைக் காணவும், இரண்டையும் இணைக்கவும் நான் முயற்சித்தேன், நிறைய வாசித்தேன். ரோமிலா தாப்பரின் மேற்பார்வையில் நான் பாராட்டிய விஷயம் என்னவென்றால், அவர், "உண்மைகள் நிறைந்த ஒரு ஆய்வறிக்கையை நான் விரும்பவில்லை. பண்டைய பொருளாதாரத்தைப் புரிந்துகொள்ளும், வர்த்தகத்தைப் புரிந்துகொள்ள முயற்சிக்கும், சமூக நோக்குடைய, கோட்பாட்டு நோக்குடைய ஒரு ஆய்வறிக்கையை நான் விரும்புகிறேன்" என்று சொன்னதுதான்.

 

நான் ஜே.என்.யு-வுக்குச் சென்று, அமாவாசை மரத்தின் கீழ் தேநீர் அருந்திக்கொண்டே விஷயங்களைப் பற்றி விவாதித்தபோதுதான் உணர்ந்தேன், அந்த நிறுவனத்தில் ராபர்ட் ஆடம்ஸின் 'நகர்ப்புற சமூகத்தின் பரிணாமம்' (Evolution of Urban Society) என்பதன் முக்கியத்துவத்தை யாருமே எனக்குக் கற்பிக்கவில்லை. அப்போது நாங்கள் கோட்பாட்டு ரீதியாக சிந்திக்கவில்லை.

 

ஓமர்: அந்த [கோட்பாடு] உங்கள் தனிச்சிறப்பு என்று சொல்கிறீர்களா?

 

ஷெரீன்: அது ஜே.என்.யு-வின் இயல்பு, மாணவர்களும் அதைத்தான் விரும்பினார்கள். அதனால், நான் ஜே.என்.யு-வில் கற்பிக்க வேண்டியிருந்தபோது, என் பயிற்சியில் இது இல்லை என்பதை உணர்ந்தேன். உண்மைகளின் பட்டியலை ஒன்றன்பின் ஒன்றாகக் கற்பிக்க முடியாது, அப்படிச் செய்ய முடியாது. அவற்றுக்கு அர்த்தம் புரிய வைக்க வேண்டும், அவற்றுக்கு ஒரு வடிவம் கொடுக்க வேண்டும்.

 

ஓமர்: அது உங்கள் எழுத்தின் தனிச்சிறப்பு. ஆனால் ரோமிலா தாப்பரைப் பற்றி என்ன? அவர் உங்களுக்கு ஒரு வழிகாட்டியாக இருந்தாரா? ஜே.என்.யு-வில் இருந்த மற்றவர்கள் யார்?

 

ஷெரீன்: ஆம், அவர் மிகவும் ஊக்கமளிப்பவராக இருந்தார். உண்மையில், ரோமிலா உட்பட, அவர்களில் யாருக்கும் மெசபடோமியாவில் என்ன நடந்தது என்பதில் ஆர்வம் இல்லை. ஒருமுறை, அது ரோமிலாவாகத்தான் இருக்கும் என்று நினைக்கிறேன், யாரோ ஒருவர் ஒரு சமஸ்கிருத நூலை சுமேரிய மன்னர் பட்டியலுடன் ஒப்பிட்டு எழுதினார், எங்களுக்குள் ஒரு வாக்குவாதம் ஏற்பட்டது. அது கொஞ்சமும் வரவேற்கப்படவில்லை.

 

ஓமர்: சிந்து ஆய்வுகளில் நீங்கள் எப்படி அதிக ஆர்வம் கொண்டீர்கள் என்று சொல்லுங்கள்? அது ஜே.என்.யு-வில் நடந்ததா? ஷெரீன்: ஆம், என் முனைவர் பட்டமும், மக்களைச் சந்திப்பதும்தான்.

 

ஓமர்: உங்கள் முனைவர் பட்ட ஆய்வு எதைப் பற்றியது?

 

ஷெரீன்: அது சிந்து மக்களுக்கும் மெசபடோமியாவுக்கும் இடையிலான வர்த்தகத்தைப் பற்றியது. ஜார்ஜ் டேல்ஸ் வந்திருந்தார், நான் அவரிடம் அதைப் பற்றிப் பேசினேன். அவரும் பி.கே. தாப்பரும் எனது ஆய்வறிக்கைக்கான தேர்வாளர்களாக இருந்தனர். உண்மையில், ரோமிலாவை விட பி.கே. தாப்பர்தான் எனக்கு ஒரு சிறந்த வழிகாட்டியாக இருந்தார், ஏனென்றால் அவர் இறக்கும் வரை தொல்லியல் பற்றி நன்கு அறிந்திருந்தார்.

 

பாபரி மசூதி இடிக்கப்பட்டதால், வரவிருந்த இந்த வாய்மொழித் தேர்வை நாம் ரத்து செய்ய நேரிடுமோ என்று அஞ்சுவதாக, பம்பாயிலிருந்து பி.கே.யிடம் ஒரு ஆசிரியராக தொலைபேசியில் பேசியதை என்னால் ஒருபோதும் மறக்க முடியாது; மறுமுனையில் அவர், 'இந்தியத் தொல்லியல் இந்த நிலைக்குத் தள்ளப்படும் என்று நான் ஒருபோதும் நினைத்ததில்லை' என்று அழுதுகொண்டிருந்தார் என நினைக்கிறேன்.

 

ஓமர்: நீங்கள் முதலில் பார்வையிட்ட சிந்து தளங்களைப் பற்றிச் சொல்லுங்கள்?

 

ஷெரீன்: நான் லோத்தலில் சிறிது காலம் செலவிட்டேன், ஆனால் அந்தத் தளத்தில் பெரிதாக ஒன்றும் நடக்கவில்லை.

 

ஓமர்: நீங்கள் சிந்து ஆய்வுகளுக்குள் எப்படி வந்தீர்கள் என்று கொஞ்சம் சொல்லுங்கள்? அதற்கு என்ன ஆனது? அது எப்படி மாறியுள்ளது? அது எந்தத் திசையில் செல்கிறது என்று நினைக்கிறீர்கள்? ஷெரீன்: பி. கே. தாப்பர் எனது ஆய்வுக் கட்டுரையைப் பற்றி மிகவும் சரியாக எழுதியது போல் நான் நினைக்கிறேன் – அவர் சற்று விமர்சனப் பார்வையுடன் இருந்தார் – மெசபடோமியாவிலிருந்து வரும் பகுதிகளைத் தவிர, இது பெரும்பாலும் அறியப்பட்ட ஒரு படைப்பு என்றும், அந்தப் பகுதிகள் இந்தியத் தரப்பிற்குத் தெரியாது என்றும் அவர் கூறினார். மற்றபடி இது பெரும்பாலும் அறியப்பட்ட ஒரு படைப்புதான், அது உண்மையாக இருந்தது. நான் நினைத்தேன்...

…

மெசபடோமியாவிலிருந்து வரும் ஒளியால் அது பயனடைந்தது மட்டுமல்லாமல், கோட்பாட்டளவில் அது மிகவும் வெகுளித்தனமானதாகவும் இருந்தது. ஏனென்றால், இங்கே ஏதாவது ஒன்று கண்டெடுக்கப்பட்டு, அது அங்கே தயாரிக்கப்பட்டால், அது 'வர்த்தகம்' சார்ந்ததாக இருக்க வேண்டும்; அது ஒரு திருமணப் பரிசாகவோ, திறையாகவோ, தூதரகப் பணியாகவோ, அல்லது அந்த இடத்தைச் சுற்றித் திரியும் கால்நடை மேய்ப்பர்களாகவோ இருக்க முடியாது என்பது போல இருந்தது. [அக்காலத்தில்] சிந்து ஆய்வுகளில் அதுபோன்ற ஒரு விஷயம் இருக்கவில்லை.

 

பின்னர் [கிரிகோரி] போசெல் கால்நடை மேய்ப்பர்களைப் பற்றி எழுதத் தொடங்கினார், ஆனால் மிகவும் தெளிவற்ற முறையில். கோடைக்காலத்தில் கால்நடை மேய்ப்பர்கள் செல்வதற்கு இது ஒரு தர்க்கரீதியான பாதை, ஏனெனில் இந்தப் பாதை நெடுகிலும் தண்ணீர் காணப்படுகிறது, மேலும் அவர்கள் தண்ணீருக்காக இங்குதான் செல்வார்கள் என்று கூறுவதற்காக, இங்கிருந்து இங்கு வரையிலான எந்தவொரு கால்நடை மேய்ப்பர்களின் பாதைகளையும் அவர் ஒருபோதும் கண்டறியவில்லை. அவர் அந்த வகையான ஆய்வைச் செய்யவில்லை, ஆனால் அவர் கால்நடை மேய்ப்பர்களை அந்த விவாதத்திற்குள் கொண்டு வந்தார்.

 

 

பின்னர் அது சந்தைசாரா பொருளாதாரங்கள் பற்றிய கேள்வியாக மாறியது; வணிகர்கள் [மட்டும்] லாபத்திற்காக அங்கு இருக்கவில்லை.

ஷெரீன்: சந்தை சாராத உற்பத்தி என்றால், நீங்கள் எவ்வளவு விற்பீர்கள், என்ன விலைக்கு விற்பீர்கள் என்ற உங்கள் கணிப்பின்படி, எவ்வளவு உற்பத்தி செய்வீர்கள் என்பதை உங்களால் மதிப்பிட முடியவில்லை என்பதே. எனவே, உங்கள் எதிர்கால உற்பத்தி, சந்தையின் தேவையைப் பூர்த்தி செய்யும் அந்த குறிப்பிட்ட அளவில் இருக்காது. ஹரப்பா மக்கள், உயர்குடி மக்களுக்காக வெளிநாடுகளுக்கு ஏற்றுமதி செய்து வந்தனர். ஆனால் தற்போதைய காம்பத் தொழிலில், லாரிகளில் கார்னிலியன் கற்கள் கொண்டுவரப்பட்டன.

நானும் இது குறித்து தவறாக எண்ணினேன்; ராஜ்பிப்லா பகுதியில் பழங்குடியினர்தான் அதை வெட்டி எடுக்கிறார்கள் என்று எல்லோரும் சொல்லும்போது, அதில் ஏதோ ஒரு ஆதி காலத்து விஷயம் இருக்கிறது என்று நினைத்தேன். அது முட்டாள்தனம். நான் சென்று பழங்குடியினரைப் பார்த்தபோதுதான் உணர்ந்தேன். அவர்கள்தான் மிகக் குறைந்த ஊதியம் பெறும் தொழிலாளர்கள். ஒருவேளை அவர்களுக்கு ஊதியம் வழங்கப்பட்டாலும், அதுதான் பழங்குடியினர் அங்கு இருப்பதற்கான ஒரே காரணம்.

 

ஒரு நல்ல கல்லாக மாறும் என்று ஒப்பந்தக்காரர் நினைத்தால், வெட்டி எடுக்கப்பட்ட கல்லைச் சுத்தம் செய்வார்; இல்லையென்றால், அதை ஒரு குவியலில் கொட்டிவிடுவார். இப்படியேதான் அது தொடர்ந்தது. மேலும், அப்போது ராஜ்பிப்லா ஒரு வனப்பகுதியாக இருந்தது என்பது உங்களுக்குத் தெரியும். நான் தேடிப்பார்க்கத் தொடங்கி, ராஜ்பிப்லா என்ற அந்தச் சிறிய மாநிலத்தில் இருந்த மக்களிடம், இங்கு குடியேற்றத்தின் வரலாறு என்ன என்று கேட்டபோது, உள்ளூர் மக்கள், "இது மிகச் சமீபத்திய குடியேற்ற வரலாறு" என்று பதிலளித்தார்கள். காலனித்துவ அரசாங்கம் சிலரை இங்கு குடியேற்றியது, இது தொன்மையானதல்ல என்பதை எங்களால் உறுதியாகச் சொல்ல முடியும். எனவே, இந்த விஷயங்கள் அனைத்தையும் நான் உணர்ந்தேன், மேலும் பரம்பரை கைவினைக் கட்டமைப்புகளைப் பற்றிப் பேசுவது சற்று பொருத்தமற்றது.

 

ஓமர்: கார்னிலியன் மணிகளின் உற்பத்தி, சந்தை அல்லாத காரணிகளின் செயல்பாடாக எப்படி இருந்தது?

 

ஷெரீன்: சில மாதங்களுக்கு முன்பு, பொருளாதார நிபுணரான மைக்கேல் தாரக்கனிடம், குடிசைத் தொழில் என்றால் என்ன என்று கேட்டேன். அவர், குடிசைத் தொழில் என்பது ஒரு குடும்பத்தால் அதன் சொந்த வளங்கள், அதன் சொந்த உற்பத்தி முடிவுகளுடன் நிர்வகிக்கப்பட்டு, அதில் ஆர்வமுள்ளவர்கள் என்று அவர்கள் கருதும் நபர்களுக்கு விநியோகிக்கப்படும் ஒன்று என்றார். மூலப்பொருள் மணி தயாரிப்பவர்களின் கட்டுப்பாட்டில் இருக்கவில்லை, ஒருவேளை அவர்களின் வெண்கலக் கருவிகளும் கூட...

 

மொகஞ்சதாரோவின் தெரு வடிகால் அமைப்பும் பெருமளவில் அரசின் ஆதரவைப் பெற்றது. கராச்சிக்கு வெளியே உள்ள ஒராங்கி என்ற சேரிப் பகுதியில், தாங்களே ஒரு சுகாதாரத் திட்டத்தைச் செய்யப் போவதாகக் கூறிய ஒரு பிபிசி நிகழ்ச்சியைக் கேட்டபோதுதான் நான் இதைப் பற்றி அறிந்துகொண்டேன். வடிகால்களின் சரிவை அவர்களால் சரியாக அமைக்க முடியாததால், அவர்கள் ஒரு சிக்கலில் மாட்டிக்கொண்டார்கள். அதற்காக, அவர்கள் கராச்சியில் உள்ள பொறியாளர்களிடம் செல்ல வேண்டியிருந்தது. அவர்கள், "அந்த வரைபடப் பயிற்சியை நாங்கள் உங்களுக்காகச் செய்து தருகிறோம், அதன் பிறகு நீங்கள் அதைச் செய்யலாம். இல்லையென்றால், உங்கள் சொந்த வடிகால்களிலிருந்தே பின்னோட்ட நீர் வந்துவிடும்" என்று கூறினார்கள். அது [மொகஞ்சதாரோவில் இருந்த சுகாதார அமைப்பின் தன்மை] என்றால், அது சாக்கடை நீரா, கழிவுநீர்க் குழாயா அல்லது மைக்கேல் ஜான்சன் கூறியது போல் வெறும் மழைநீர் வடிகால் நீரா என்பது நமக்குத் தெரியாது. நமக்குத் தெரியாது.

 

ஓமர்: மற்ற [பண்டைய சிந்து] தொழிற்சாலைகள் அரசின் கட்டுப்பாட்டில் இருந்தனவா அல்லது நகர அளவில் நிர்வகிக்கப்பட்டனவா என்று நினைக்கிறீர்கள்?

 

ஷெரீன்: அந்த செர்ட் கல்லைப் பாருங்கள். [சிந்துவில் உள்ள] ரோரி மலைகள் என்ற ஓர் இடத்திலிருந்து கிடைத்த செர்ட் கல் - உங்கள் தளத்தில் [Harappa.com] உள்ளது, அது [தொல்பொருள் ஆய்வாளர்] காசிம் மல்லாஹ் தெரிவித்த லக்கன்-ஜோ-தாரோவா? நான் அதைத் தேடிப் பார்த்தேன் - அது ஒரு பெரிய தளம். அது குஜராத்தில் உள்ள சிந்துப் பேரரசுத் தளமான ஷிகார்பூர் வரை வந்து சேர்ந்தது. கட்ச் வளைகுடாவின் மையப்பகுதியில் அமைந்துள்ள ஷிகார்பூரில், சுமார் 650 ரோரி செர்ட் கல் தகடுகள் உள்ளன. நான்கு ஹெக்டேர் பரப்பளவுள்ள இந்தத் தளத்திற்கு ஏன் கல் தகடுகள் தேவைப்படும்?

 

இவை அரசுக் கட்டுப்பாட்டில் இருந்தவை என்று எழுதியவர் ரேமண்ட் ஆல்சின் தான் – அவர் கூறுவது சரியே என்று நானும் கருதுகிறேன். (அவர் பயன்படுத்திய சரியான சொற்றொடர் 'அரசுக் கட்டுப்பாடு' என்பது அல்ல என்றாலும்), இவை அறுவடைக்கான கருவிகளாகப் பயன்பட்டன என்பதே அவரது வாதம். மற்ற தேவைகளுக்குச் செம்பு பயன்படுத்தப்பட்டதால், மற்ற அனைத்து வகையான செதுக்கப்பட்ட கல் கருவிகளையும் இவை பதிலீடு செய்தன என்று கூறியவர் பிரிட்ஜெட் ஆல்சின் என்று நான் நினைக்கிறேன். மொஹஞ்சதாரோ அருங்காட்சியகத்தின் இழுப்பறைகளில், நூற்றுக்கணக்கான 'ரோரி செர்ட்' (Rohri chert) கத்திகளை அவர் கண்டெடுத்தார்.

Omar: ரோரி என்பது மிகவும் மர்மமான தொல்லியல் தளங்களில் ஒன்று என்று நான் கருதுகிறேன். அது மிகவும் வியக்கத்தக்க ஒரு இடமாகும்; சொல்லப்போனால், வரலாற்றுக்கு முந்தைய கால மனிதர்கள் கூட அந்தக் கல் துண்டுகளைப் பயன்படுத்தி வந்துள்ளனர். தெற்காசியப் பண்பாட்டின் வளர்ச்சியில், அது ஒரு முக்கிய ஆதார மையமாகத் திகழ்ந்திருக்க வேண்டும்.

Shereen: சரியாகச் சொன்னீர்கள். அந்த 'ரோரி செர்ட்' கல்லில் ஏதோ ஒரு மிக முக்கியமான சிறப்பு அம்சம் அடங்கியுள்ளது. குறிப்பாக, ரோரியில் காணப்படும் 'வரித்த செர்ட்' (banded chert) வகைக் கல்லானது, ஒரு குறிப்பிட்ட சீரான அடர்த்தியைக் கொண்டுள்ளது என்று நான் கருதுகிறேன். எனவே, எடைக் கற்களை உருவாக்குவதற்கு அதுவே மிகச் சிறந்த மூலப்பொருளாக அமைகிறது; ஏனெனில், அந்தக் கல்லிலிருந்து 13 x 13 அளவுள்ள ஒரு துண்டை நீங்கள் வெட்டி எடுத்தால், அது ஒரு துல்லியமான, கணிக்கக்கூடிய எடையைக் கொண்டிருக்கும்.

Omar: நீங்கள் ஒருமுறை ஹரப்பா மற்றும் மொஹஞ்சதாரோ தொல்லியல் தளங்களுக்குச் சென்றிருந்தீர்கள் அல்லவா?

Shereen: அது 1... ஆம் ஆண்டில் நிகழ்ந்தது.

 

1998-ஆம் ஆண்டு, நான் சிம்லா செல்லவிருந்ததற்குச் சற்று முன்பு இது நடந்தது. நான் லாகூரை அடைந்தபோது, ​​விமானம் மிகக் கடுமையாக ஆடிக்கொண்டிருந்தது. அந்த விமானத்திலிருந்து நான் தடுமாறியபடியே வெளியேறினேன். என் வாழ்நாளில் நான் இவ்வளவு பயந்ததே இல்லை; ஏனெனில், விமானத்தை அதிக உயரத்தில் பறக்கவிட இயலாது என்றும், மீண்டும் கீழே இறங்க வேண்டியிருக்கும் என்றும் அவர்கள் என்னிடம் கூறினார்கள். கராச்சிக்குச் செல்லும் இரவு நேரப் பேருந்தில் பயணிப்பதற்காக, நான் விழித்திருந்தேன். பின்னர் சிறிது நேரம் காத்திருந்து, மொஹஞ்சதாரோ செல்லும் விமானத்தைப் பிடித்தேன்; அது ஒரு வசதியான, பாதுகாப்பான 'propeller' (சுழல்விசிறி) வகை விமானமாக இருந்தது.

நான் மிகுந்த மகிழ்ச்சி அடைந்தேன்; சிந்துப் பகுதியை வானத்திலிருந்து காணப்போகிறேன் அல்லவா! வானிலை தெளிவாக இருந்தது. ஒரு குறிப்பிட்ட இடத்தைக் கண்டதும், விமானப் பணிப்பெண்ணிடம், "இதுதான் மன்சார் ஏரியாக இருக்குமோ?" என்று கேட்டேன். அதற்கு அவர், "எனக்குத் தெரியவில்லை, நான் விமானியிடம் கேட்டுச் சொல்கிறேன்," என்றார். விமானி தனது அறையிலிருந்து (cockpit) வெளியே வந்து, "யார் அந்தக் கேள்வியைக் கேட்டது?" என்று கேட்டார். "நீங்கள் எந்த ஊரைச் சேர்ந்தவர்?" என்றும் கேட்டார். நான், "மும்பை, டெல்லியைச் சேர்ந்தவள். ஏன் தெரிந்துகொள்ள விரும்புகிறீர்கள்?" என்று பதிலளித்தேன்.

நான், "நான் ஒரு தொல்லியல் ஆய்வாளர்; மொஹஞ்சதாரோவிற்குச் சென்று கொண்டிருக்கிறேன்," என்று கூறினேன். அதற்கு அவர், "சரி, உங்கள் இருக்கைப் பட்டையை (seatbelt) இறுக்கிக்கொள்ளுங்கள். நாம் மேலே கிளம்பியதும், உங்களை விமானியின் அறைக்குள் அழைத்து வருமாறு விமானப் பணிப்பெண்ணிடம் கூறுகிறேன்," என்றார். அதன்படியே, மொஹஞ்சதாரோவில் நாங்கள் தரையிறங்கியபோது, ​​நான் (இவள்) விமானியின் அறைக்குள்ளேயே பயணித்துக் கொண்டிருந்தேன்.

உண்மையாகவே சொல்கிறேன், பாகிஸ்தானில் நான் கண்டது போன்ற கனிவை வேறு எங்கும் கண்டதே இல்லை. நான் அங்கு தரையிறங்கியபோது நடந்த ஒரு நிகழ்வுதான் மிகச் சிறப்பானது. "என்னை வரவேற்க யாராவது வருவார்களா? அந்தத் தொல்லியல் தளத்திற்கு நான் எப்படிச் செல்வது?" என்று நான் யோசித்துக் கொண்டிருந்தேன். அப்போது, ​​தொல்லியல் ஆய்வாளர்கள் என்பதை நான் உடனடியாகவே அடையாளம் கண்டுகொள்ளக்கூடிய இருவரை அங்கே கண்டேன். பின்னர் அவர்கள் என்னிடம் பேசும்போது, ​​நான் வாசலை அடைந்தவுடனேயே, நானும் ஒரு தொல்லியல் ஆய்வாளர் என்பதை அவர்கள் அடையாளம் கண்டுகொண்டதாகக் கூறினார்கள். இந்தியத் தொல்லியல் துறைக்கும் (Archaeological Survey of India), பாகிஸ்தான் தொல்லியல் துறைக்கும் இடையே ஏதோ ஒருவிதமான உள்ளார்ந்த பிணைப்பு, ஒருவிதமான ஒத்திசைவு நிச்சயமாக இருக்கிறது. எர்ஷாத் அலி ரித் (மொஹஞ்சதாரோவின் உதவிப் பொறுப்பாளர் – ஒரு கட்டுரையில் நான் இவருக்கு நன்றி தெரிவித்திருந்தேன்) என்ற அந்த நபர் எனக்கு எல்லாவற்றையும் கற்றுக்கொடுத்தார். மூன்று நாட்களுக்குத் தொடர்ந்து, தெருத் தெருவாக, ஒவ்வொரு செங்கல்லாகச் சுட்டிக்காட்டி, இவ்வளவு பொறுமையாக எனக்குக் கற்றுக்கொடுக்கக்கூடிய வேறு யாரையும் என்னால் நினைத்துக்கூடப் பார்க்க முடியவில்லை.

Omar: மொஹஞ்சதாரோவிலா?

Shereen: ஆம்.

Omar: உங்களை மிகவும் கவர்ந்தது எது? அங்கு மிகவும் சுவாரஸ்யமான விஷயம் என்ன? மேலும், பல ஆண்டுகளாக நீங்கள் புத்தகங்களில் படித்து மட்டுமே அறிந்திருந்த அந்தத் தொல்லியல் தளத்தை நேரில் கண்டபோது உங்களுக்கு எத்தகைய உணர்வு ஏற்பட்டது? ஷெரீன்: பாகிஸ்தானியர்கள் அந்த மேட்டின் குறுக்கே உள்ள சில பாதைகளை சிமெண்ட் பூசி மூடியிருக்கும் விதம் எனக்குப் பிடித்திருக்கிறது. அது பார்வையாளர்கள் எங்கே நடக்க வேண்டும் என்பதைத் தெரிவிக்கிறது. சுட்ட செங்கற்களால் ஆன கட்டிடக்கலை காரணமாகவே மொகஞ்சதாரோ ஒரு அற்புதமான தளமாக இருக்கிறது. ஒரு மண் செங்கல் தளத்தில் இந்த வகையான பாதுகாப்பைச் செய்ய முடியாது. லோத்தலின் பரிதாபகரமான நிலையைப் பாருங்கள்.

 

தோலாவிராவில், அதன் மண் செங்கல் சுவர்களில் கற்கள் போன்று சுற்றப்பட்டிருப்பதால், நிச்சயமாக அதை ஓரளவிற்குச் செய்ய முடியும், அவர்களும் அதைச் செய்து கொண்டிருக்கிறார்கள். ஆனால் தோலாவிராவில் சில விஷயங்கள் நடக்கின்றன – லாரி கோட்டை மேட்டிற்குள்ளேயே வருகிறது, இப்போது ஏன் அவர்கள் அதைச் செய்கிறார்கள்? எனக்குத் தெரியவில்லை. நடைமுறைகளைக் கண்காணிக்க அந்த இடத்தில் யாரும் இல்லை.

 

ஓமர்: [மொகஞ்சதாரோவில் உள்ள] பெரிய குளியல் தொட்டியைப் பற்றியும் அதன் செயல்பாடு என்னவாக இருந்தது என்பது பற்றியும் நீங்கள் என்ன நினைக்கிறீர்கள்?

 

ஷெரீன்: அது ஒரு அரச முடிசூட்டு விழாவின் ஒரு பகுதியாக இருந்திருக்கலாம் என்று நான் எழுதியிருக்கிறேன். யாராவது குளியல் தொட்டிக்குள் இறங்கினால், அவர்களுக்கு ஏதோ ஒரு வகையில் சடங்குமுறை அளிக்கப்பட்டு, மறுமுனையில் வெளியே வருவார்கள். அது ஒரு அரச சடங்கு. அது தென்னிந்தியக் கோயிலின் சடங்கிற்கு முற்றிலும் இணையானது அல்ல. கோயில் குளங்கள்தான் மிகப் பழமையானவை என்பது போன்ற இந்த அபத்தமான விஷயங்களை நம்மால் சொல்ல முடியாது. ஹரப்பா காலத்தில் ஒரு நடன மங்கை இருப்பதால், பரதநாட்டியத்திற்கு அதன் வரலாறு உண்டு என்று சொல்வது போல. நீங்கள் அந்த நடன மங்கையைப் பார்த்திருக்கிறீர்களா, அவள் உண்மையிலேயே நடனமாடுகிறாளா?

 

ஓமர்: அந்த நடன மங்கை நடனமாடுவதாக நீங்கள் நினைக்கவில்லையா?

 

ஷெரீன்: நிச்சயமாக இல்லை. அது [எர்னஸ்ட் ஜே. எச்.] மெக்கேயின் கருத்து. அவருடைய தலைமுறையில், அதாவது எட்வர்டியர்கள் காலத்தில், ஒழுக்கமற்ற பெண்கள் பிரிட்டிஷ் துருப்புக்களை மகிழ்விப்பதற்காக, நாட்டியக்காரிகளாக நடனமாடவே இருந்தார்கள் என்று அவர்கள் நினைத்தார்கள். அவர் அத்தகைய நிகழ்ச்சிகளில் ஒன்றிற்குச் சென்றிருக்க வேண்டும். நான் பார்த்தேன் – அதிர்ஷ்டவசமாக [மொகஞ்சதாரோவின்] ஹரப்பா பகுதிக்கான களப் பதிவேட்டைக் கண்டுபிடித்தேன். அதை நான் அங்கே கண்டேன். அவளை அகழ்வாராய்ச்சி செய்த அன்று, அவர்கள் அவளை ஒரு நடன மங்கை என்று அழைத்தார்கள்.

 

ஓமர்: ஆனால் அவள் வைத்திருக்கும் தோரணை, நடனமாடும் பெண்களைப் போல கொஞ்சம் இல்லையா?

 

ஷெரீன்: நிச்சயமாக இல்லை, அவள் ஒரு கையை இடுப்பிலும், மற்றொரு கையை முழங்காலுக்கு அருகிலும் வைத்துக்கொண்டு நிற்கிறாள்.

 

ஓமர்: ஆம், ஆனால் என்னிடம் நூறு ஆண்டுகளுக்கு முந்தைய தபால் அட்டைகள் உள்ளன...

ஷெரீன்: ஆமாம், அங்கே சிவப்பு உடை அணிந்த அந்தப் பெண் இருக்கிறாள். அதை நான் எனது சில விரிவுரைகளில் காட்டியுள்ளேன். இதைப் பார்த்து மக்கள் வாய்விட்டுச் சிரித்தார்கள், அதனால்தான் அவளை நடன மங்கை என்று அழைத்தார்கள் என்பது இப்போது நமக்குத் தெரிகிறது. நிச்சயமாக இல்லை.

 

ஓமர்: அந்தப் பெரிய குளியல் தொட்டியைப் பற்றி இன்னும் சொல்லுங்கள். அது ஏன் அரச குடும்பத்திற்குரியதாக இருந்தது என்று நினைக்கிறீர்கள்?

 

ஷெரீன்: பாருங்கள், தண்ணீர்த் தொட்டிக்குள் இறங்குவதற்கு ஒரு குறிப்பிட்ட அளவிலான படிகள் மட்டுமே உள்ளன, அவை நேராக வெளியே வருகின்றன. பிறகு, ஜன்னல்களுடன் கூடிய ஒரு முற்றம் உள்ளது. அது கிட்டத்தட்ட பூசாரிகள் அல்லது வேறு சிலரைப் போல இருக்கிறது – நடந்து செல்லும்போது மூன்று பக்கங்களிலும் அவர்களைப் பார்க்க முடியும், பார்க்க முடியாது, பார்க்க முடியும், பார்க்கவே முடியாது (தண்ணீரிலிருந்து). இதில் ஏதோ ஒரு கடுமையான சடங்கு சம்பந்தப்பட்டுள்ளது.

 

மற்றொரு சாளரங்கள் கொண்ட முற்றம், வெகு தொலைவில் இல்லாத ஒரு கட்டிடத்தில் உள்ளது. அது ஆட்சியாளரின் வசிப்பிடமாக இருந்திருக்கலாம். அதை ஆங்கிலேயர்கள் 'பூசாரிகளின் கல்லூரி' என்று அழைத்தனர். இப்போது, இந்திய மாணவர்கள் அதைப்புரிந்துகொள்வதில்லை. ஆண்டுதோறும் தங்கள் தேர்வுகளில், "அந்தக் காலத்தில் கல்லூரிகள் இருந்தன" என்று எழுதுகிறார்கள். நான் சொல்கிறேன், இல்லை, அந்தச் சொல் கர்தினால்களின் கல்லூரி என்ற பொருளில் பயன்படுத்தப்பட்டது; அது ஆயர்களின் கல்லூரி போன்றது, அது ஒரு குழு. இது பூசாரிகளால் ஆளப்படும் சமூகம் என்று அவர்கள் நினைத்தார்கள், அப்படித்தான் அது இருந்தது.

…

...வந்தார்கள்; அங்கேதான் ஜன்னல்கள் அமைந்த ஒரு முற்றமும் உள்ளது. இது மிகவும் சுவாரஸ்யமானது; இது ஒரு நீண்ட கட்டிடம்!

Omar: அந்த “பூசாரி-மன்னர்” (Priest King) பற்றி என்ன நினைக்கிறீர்கள்?

Shereen: அவர் மிக மிகக் கவனமாகச் செதுக்கப்பட்டுள்ளார்; அவ்வளவு நுணுக்கமாகச் செய்யப்பட்டிருக்கிறார். அந்த ஸ்டீடைட் (steatite) கல் சிற்பி, தன் ஆட்சியாளரை இப்படிச் சித்தரிக்காவிட்டால் தனக்குத் தண்டனை கிடைக்கக்கூடும் என்று அஞ்சியிருக்க வேண்டும். அந்தப் போர்வையில் உள்ள ஒவ்வொரு மூன்று-இலை வடிவமும் (trefoil) மிகத் துல்லியமாக அமைக்கப்பட்டிருக்கிறது; அதனுள் துளையிடப்பட்ட ஒரு ஓட்டையும் உள்ளது.

Omar: இது ஒரு உண்மையான மனிதரைச் சித்தரிக்கிறது என்று நீங்கள் நினைக்கிறீர்களா?

Shereen: ஒரு மன்னர் எப்படி இருக்க வேண்டும் என்று அந்தச் சிற்பி கற்பனை செய்தாரோ, அத்தகைய ஒருவரையே இது சித்தரிக்கிறது என்று நான் கருதுகிறேன்; எனவே இதில் ஒரு குறிப்பிட்ட அளவு உருவப் பிரதிநிதித்துவம் இருக்கும். மக்கள் ஷெரீன் ரத்நகரை ஏதோ ஒரு சாதாரணமான, மிக இயல்பான உடையில் சித்தரிக்க மாட்டார்கள். அவர்கள் அவரை ஒரு சேலையுடனும், கண்ணாடியுடனும், பேனாவுடனும் சித்தரிப்பார்கள்; ஏனெனில் அவர் ஒரு ஆசிரியர் என்று கருதப்படுகிறார் அல்லவா? எகிப்தியர்களிடம் இருந்தது போன்ற, ஒருவரின் சுய-சித்தரிப்பு (self-presentation) முறை நமக்கு இதுவரை கிடைக்கவில்லை.

Omar: அப்படியென்றால், இவ்வளவு உயர்தரமான கல் சிற்பங்கள் உங்களிடம் மிகக் குறைவாகவே இருப்பது ஏன்?

Shereen: அவை அப்படிப்பட்டவை அல்ல, Omar; அவை ஒன்றும் மிக உயர்ந்த தரத்திலானவை அல்ல. அந்தத் தலையற்ற பரிதாபத்திற்குரிய உருவத்தைப் பாருங்கள்; அதன் கைகள் எவ்வளவு மெலிதாக இருக்கின்றன! யாரோ அதைச் செய்ய மறந்துவிட்டார்கள். அதாவது, யாரோ அதன் கைகளைச் செதுக்குவதைக் கவனிக்கத் தவறிவிட்டார்கள்.

Omar: ஆனால் அந்த “பூசாரி-மன்னர்” சிற்பம் [உயர்தரமானது] அல்லவா?

Shereen: அப்படி ஒன்று இருந்தது; அது முழுமையாகவே தேய்ந்து சிதைந்துவிட்டது என்றாலும், அது ஒருவேளை மிகச் சிறந்த படைப்பாக இருந்திருக்கலாம். மற்றுமொரு சிலை, உங்களுக்குத் தெரிந்தவரை, மிக முற்கால வரலாற்றுக்காலத்தைச் சேர்ந்ததாக இருக்கலாம்; அது மிகவும் சிறியதாகவும் உள்ளது. அந்தப் பூசாரி-மன்னர் சிற்பத்தைப் பற்றி நான் யோசிக்கிறேன்—அது மிகவும் சிறியதுதான்; இருப்பினும், அதிலே ஏதோ ஒரு கம்பீரமான, நினைவுச் சின்னத்திற்குரிய (monumental) தன்மை இழையோடுகிறது. அதுபற்றி... வகுப்பில் எங்களுக்கு யார் கற்றுக்கொடுத்தார்கள் என்று எனக்குத் தெரியவில்லை—ஒருவேளை சங்காலியாவாக (Sankalia) இருக்கலாம்—ஆனால், ஒரு பொருள் ‘நினைவுச் சின்னத்திற்குரிய’ பெருமையைப் பெற, அது பிரம்மாண்டமானதாக இருக்க வேண்டிய அவசியமில்லை.

Omar: முத்திரைகளைப் (seals) பற்றியும் நீங்கள் ஒரு வகையில் அதையே சொல்லலாம்தானே?

Shereen: ஆம், நிச்சயமாக. 1 அங்குலம் x 1 அங்குலம் அளவுள்ள அந்தச் சிறிய முத்திரைகளுக்குள், பிரம்மாண்டமான விலங்குகள் செதுக்கப்பட்டிருக்கின்றன.

Omar: அந்த முத்திரைகளைப் பற்றியும், அவை எவ்வாறு பயன்படுத்தப்பட்டன என்பது பற்றியும் நீங்கள் என்ன நினைக்கிறீர்கள்? மேலும், அவற்றை நீங்கள் அணுகும் விதத்தில் ஏதேனும் மாற்றம் ஏற்பட்டுள்ளதா? ஷெரீன்: மற்றவர்களை விட ஆழமானதாகவோ அல்லது மேம்பட்டதாகவோ என்னால் எதையும் சொல்ல முடியும் என்று நான் நினைக்கவில்லை, ஆனால் இந்த இன்டாக்லியோவைப் பற்றி நான் பல ஆண்டுகளாகக் கவலைப்பட்டுக் கொண்டிருக்கிறேன். நீங்கள் எழுத்தறிவு பெற்றவராக இருந்தால், கண்ணாடியில் பார்ப்பது போன்ற ஒரு இன்டாக்லியோ எழுத்தை எப்படி எழுதுவீர்கள்? அதை எப்படிச் செய்தீர்கள்? அப்போது ஒருவர் சொன்னார், முட்டாளாக இருக்காதே. களிமண்ணில் எழுது, அதை வெளியே எடு, ஒரு அச்சை உருவாக்கு, உனக்கு ஒரு நேர்மறை அச்சு கிடைக்கும். எனவே, இதையே தலைகீழாகச் செய். நீ எழுத விரும்பும் எழுத்தின் நேர்மறை அச்சு உன்னிடம் இருக்கும். பிறகு, அதன் எதிர்மறை அச்சை உருவாக்கி, அதை கையில் வைத்துக்கொண்டு, அந்த முத்திரையைச் செதுக்குவாய்.

 

மெக்கே கூறிய இந்த ஒரு சிறிய கூற்றைப் பற்றி நான் இன்னும் அதிகமாக சிந்திக்க வேண்டும் என்று நினைக்கிறேன். மொகஞ்சதாரோவிலேயே நூற்றுக்கணக்கான யூனிகார்ன் முத்திரைகள் இருந்ததாக அவர் கூறினார். யாருடைய முத்திரை எது என்பதை யாரால் கண்டறிய முடிந்தது? அது எழுத்துமுறை. எனவே, அவை உரிமையாளர்களை அடையாளம் காட்டும் படவெழுத்துச் சின்னங்களாக இருந்தபோதிலும், நாம் நினைப்பதை விட அதிகமான எழுத்தறிவு பெற்ற மக்கள் அங்கே இருந்திருக்கலாம்.

 

ஓமர்: அந்த “யூனிகார்ன்” பற்றி நீங்கள் என்ன நினைக்கிறீர்கள்? அது ஒரு உண்மையான பொருளா, அல்லது ஒரு புராணப் பொருளா?

 

ஷெரீன்: அது ஒரு புராண விலங்கு. ஆப்கானிஸ்தானில் உள்ள சிந்து சமவெளி தளமான ஷோர்டுகாயைத் தவிர, அது எல்லா இடங்களிலும் பரவியிருந்தது. ஒருவேளை ஒருநாள் அது மத்திய ஆசியாவில் தென்படலாம், ஆனால் அது ஆட்சியாளர்களின் புனிதச் சின்னம் என்பதை இது எனக்கு உணர்த்துகிறது. அதனால்தான் அது எல்லா இடங்களிலும் இருக்கிறது. மறைந்த மகாதேவன் கூட, மொத்த சீல்களில் அது (ஒற்றைக் கொம்புக் குதிரை) சுமார் 66% என்று கண்டறிந்தார்; அந்த எண்ணிக்கை எனக்கு நினைவில்லை.

 

வேறு மர்மங்களும் உள்ளன. அந்தப் புலியைப் பற்றி என்ன? அது ஏன் தலையைப் பின்னோக்கிப் பார்த்தபடி காட்டப்படுகிறது? காளிபங்கனில் அது ஏன் ஒரு புலிப் பெண்ணாகவும், நொஷேரோவில் வரிகளுடைய பாவாடையுடன் கூடிய புலிப் பெண்ணாகவும் காட்டப்படுகிறது? பி.கே.தாமஸ் தெரிவித்தபடி, நான் கண்டறிந்த எந்த ஹரப்பன் அகழ்வாராய்ச்சி தளத்திலும் புலி எலும்புகள் இல்லை. எனவே, அவர்கள் வேட்டைக்குச் சென்றிருக்க மாட்டார்கள். இரண்டு புலிகளைத் தூக்கிப் பிடிக்கும் நாயகர்கள் அவர்களிடம் இல்லை. அப்படியானால், இது உண்மையிலேயே பயணம் செய்யும் ஒரு மெசபடோமியக் காவியமா? ஓமர்: இருக்கலாம்.

 

ஷெரீன்: இருக்கலாம். ஒரு காலத்தில், அப்படிச் சொல்ல முடியவில்லை: எது வேண்டுமானாலும் எங்கிருந்து வேண்டுமானாலும் வரலாம் என்று மக்கள் மிகவும் புண்பட்டார்கள். திலீப் சக்ரவர்த்தி உண்மையில், ஒன்றை வேறொரு இடத்தின் தாக்கமாகக் குறிப்பிடுவது நமது கலாச்சாரத்தை இழிவுபடுத்துவதாகும் என்று எழுதியுள்ளார். அது அப்படியல்ல. அது நமது கலாச்சாரத்தின் திறந்த மனப்பான்மை, மக்கள் எவ்வளவு பரந்த மனப்பான்மையுடன் இருந்தார்கள் என்பதுதான்.

 

ஓமர்: அது உண்மைதான். உங்கள் சமீபத்திய புத்தகமான [The Magic in the Image: Women in Clay at Mohenjo-daro and Harappa] பற்றிச் சொல்லுங்கள். அதில் நீங்கள் என்ன காட்ட முயற்சிக்கிறீர்கள்?

 

ஷெரீன்: அவை ஒரு நகர்ப்புற சமூகச் சூழலுடன் தொடர்புடையவை. சன்ஹு-தாரோவில் இரண்டு அல்லது மூன்று, பனாவலியில் ஒன்று, தோலாவிராவில் தவறாகச் சுடப்பட்ட ஒரு மாதிரி... [மொஹஞ்சோ-தாரோ மற்றும் ஹரப்பாவிற்கு வெளியே] மூன்று மட்டுமே உள்ளன, அவையும் மிகவும் கோணலாக இருக்கின்றன.

 

பல, பல ஆண்டுகளுக்குப் பிறகு நான் வீலரின் புத்தகத்தை மீண்டும் படித்தேன், அவை கலைப் படைப்புகள் அல்ல என்று அவர் கூறுவதைக் கவனித்தேன். பிறகு நான் அவற்றைப் புகைப்படம் எடுக்க ஆரம்பித்தேன். நான் மிகவும் அதிர்ஷ்டசாலி. தேசிய அருங்காட்சியகத்தில் இருந்த திரு. குரோவரும் அவரது மாணவர்களும் மிகவும் இயல்பாகப் பழகினார்கள். அங்குள்ள அந்த இளைஞர்களுடன் பணியாற்றியதை நான் மிகவும் ரசித்தேன் – ஆனால் தேசிய அருங்காட்சியகத்தில் அவ்வளவாக இல்லை, ஏனென்றால் நாங்கள் சற்று பிரமித்துப்போயிருந்தோம். நான் ஒரு இளம் புகைப்படக் கலைஞரை அழைத்துச் சென்றேன், ஆனால் நாங்கள் ஒரு ஞாயிற்றுக்கிழமை அன்று அங்கு செல்லுமாறு கூறப்பட்டோம். திரு. குரோவர் ஒவ்வொரு காட்சிப் பெட்டியையும் வரிசையாகத் திறந்து காட்டினார், நாங்கள் பிரமித்துப்போனோம். அடித்தளத்திற்குச் சென்று பார்க்க எங்களுக்கு அனுமதி மறுக்கப்பட்டது.

 

ஆனால் ஒருமுறை நான் தொல்லியல் ஆய்வுத் துறையின் புராணா கிலாவிற்குச் சென்றேன், அங்கு பசுமையாக இருந்தது, அந்த இரண்டு இளம் புகைப்படக் கலைஞர்களும் ...என்னுடனிருந்த புகைப்படக் கலைஞர்கள்—"நாங்கள் இதை நிறுத்த விரும்பவில்லை; தினமும் வரும்படி நீங்கள் எங்களுக்குச் சொல்லலாம், உங்களுக்காக நாங்கள் இந்த வேலையைச் செய்வோம்," என்று கூறினார்கள். அந்த அதிகாரி எங்களுக்காக அலமாரியின் இழுப்பறைகளைத் திறந்து காட்டினார். மூன்று அல்லது நான்கு நாட்களுக்குப் பிறகு, நாங்கள் அந்த வேலைகள் அனைத்தையும் முடித்து, புகைப்படம் எடுத்து, குறிப்புகளையும் எழுதி முடித்திருந்த நிலையில், உண்மையில் நான் அந்த வேலையைச் சிறப்பாகச் செய்யவில்லை என்பதை உணர்ந்தேன். சில புகைப்படங்கள் விடுபட்டிருந்தன. எனவே நான் அந்த அதிகாரியிடம் சென்று—அவர்களில் எவருடைய பெயரையும் நான் குறிப்பிட விரும்பவில்லை—"அடுத்த தொகுப்பு எப்போது கிடைக்கும்?" என்று கேட்டேன். அதற்கு அவர் முகத்தைச் சுளித்துக்கொண்டு, "உங்களுக்கு இன்னும் வேண்டுமா? அவை அதே பழைய குப்பைகளைத்தான் காட்டும். நான் அவற்றை உங்களுக்காக எடுத்துத் தர முடியும்; ஆனால் அவற்றிலிருந்து குறிப்பிடத்தக்க எதையும் உங்களால் பெற முடியாது," என்று கூறினார்.

பிறகு நான் அதைப் பற்றிச் சிந்தித்துவிட்டு, "அது உண்மைதான்," என்று ஒப்புக்கொண்டேன். இது ஏறக்குறைய மட்பாண்டக் கலையைப் போன்றதுதான். பண்டைய அண்மைய கிழக்கு தொல்லியல் தொடர்பான சர்வதேசக் கூட்டங்களில் (ICANEs) ஒன்றில், ஒரு துருக்கியப் பேராசிரியர் இவ்வாறு கூறினார்: "தாவரப் பொருட்கள் மற்றும் விலங்குகளின் எலும்புகளைச் சேகரிப்பது குறித்து நாம் தீவிரமாகச் சிந்திக்க வேண்டும். இப்போது நிபுணர்கள், நாங்கள் இந்தத் தளத்திலோ அல்லது அந்தத் தளத்திலோ சேகரித்த பொருட்களை ஆய்வு செய்ய வருகிறார்கள்; ஆனால் அவை அனைத்தும் ஒரே மாதிரியாகவே திரும்பத் திரும்ப அமைந்திருக்கின்றன. 'நான் மீண்டும் வந்து, இந்த நாயின் தொடை எலும்புகள் ஒவ்வொன்றையும் ஆய்வு செய்ய வேண்டுமா?' என்று அவர்கள் கேட்கிறார்கள்."

தொல்லியல் துறை தீவிரமாகப் பரிசீலிக்க வேண்டிய ஒரு விஷயம் இது என்று நான் கருதுகிறேன்.

Omar: அப்படியென்றால், இந்தச் சிறு சிலைகள் (figurines) குறித்து நீங்கள் என்ன நினைக்கிறீர்கள் என்று சொல்லுங்கள்?

Shereen: அவற்றின் சிகை அலங்காரங்கள், அணிகலன்கள் மற்றும் இடுப்புப் பட்டைகள் ஆகியவை ஒன்றுக்கொன்று மாறுபட்டிருந்தன என்பதை நான் கவனித்தேன். உடலின் மேற்பகுதி நிர்வாணமாக இருந்தாலும், இடுப்புப் பகுதி எப்போதும் மறைக்கப்பட்டே இருந்தது. ஏன் அப்படி? அது அந்தப் பெண்ணின் விருப்பமா—அல்லது, தான் முழுமையாக வெளிப்படுத்தப்படுவதை விரும்பாத அவளது அண்டை வீட்டின் பெண்ணின் விருப்பமா? அல்லது ஏதேனும் ஒரு சாமியாரியச் சடங்கிற்காக (shamanic ritual) மட்டுமே அவள் நிர்வாணமாகக் காட்டப்பட்டாளா?

உங்களுக்குத் தெரியுமா? இந்தியவியல் ஆய்வுகளில் சாமியாரியத்திற்கு மிகக் குறைவான கவனமே அளிக்கப்படுகிறது. ஏன் என்று எனக்குத் தெரியவில்லை; ஆனால் சாமியார்கள் எங்கும் நிறைந்திருக்கிறார்கள். வழக்கமாக நான் குஜராத்தில் நான் சந்தித்த ஒரு சாமியாரின் புகைப்படத்தை (slide) திரையில் காட்டுவது வழக்கம்; அவர் ஒரு கற்பனைப் பாத்திரம் அல்ல, நிஜமான மனிதர் என்பதை மக்களுக்கு உணர்த்துவதற்காகவே நான் அதைச் செய்கிறேன். உங்களுக்குத் தெரியுமா? அவரைப் பார்த்து நான் அஞ்சிவிடவில்லை; அவர் மிகவும் இனிமையான ஒரு மனிதர். அந்தச் சந்திப்பு அப்படித்தான் அமைந்திருந்தது.

அக்காலத்தில் நிச்சயமாகச் சடங்குகள் நடைபெற்றிருந்திருக்கும். அப்போது நான் அதிர்ந்து, முழங்கால்களை மடித்துக்கொண்டு, நிர்வாணமாக, எந்தவொரு தனித்துவமான உடையோ தலைக்கவசமோ இன்றி, கைகளை முழங்கால்களைச் சுற்றிப் போட்டபடி இருந்த இந்தச் சிறிய மனிதர்கள் டஜன் கணக்கில் இருந்ததை உணர்ந்தேன். தலையில் ஒன்றுமில்லை, கழுத்தைச் சுற்றி ஒன்றுமில்லை, அவர்களைத் தனித்தனியாக அடையாளம் காண எதுவும் இல்லை; இந்தப் பெண்களுக்கு முற்றிலும் நேர்மாறானவர்கள். அவர்களில் பலர் ஒரே மாதிரியான அளவில், மிகவும் சிறியவர்களாக இருந்தனர்; பெண்களைப் போல 22 சென்டிமீட்டர் உடற்பகுதியைக் கொண்டிருக்கவில்லை. எனவே, மொகஞ்சதாரோவில் ஒரு அடித்தட்டு வர்க்கம் இருந்தது.

 

அப்படியானால், அந்த அடித்தட்டு வர்க்கத்தை உருவாக்குவது எது? மெசபடோமியாவில் உள்ள உணவுப் பங்கீட்டுப் பலகைகளில் குறிப்பிடப்பட்டிருந்த அடிமைப் பெண்கள் மற்றும் சிறுமிகளைப் பற்றிப் படிக்கும் வாய்ப்பும், எண்ணற்ற உரல்களைக் கொண்ட எப்லா அரண்மனை அரைக்கும் கூடத்தைப் பார்க்கும் வாய்ப்பும் எனக்குக் கிடைத்தது. பெண்கள் தானியத்தை அரைத்துக்கொண்டே இருந்திருக்க வேண்டும். எனவே, அரசு இருக்கும் இடங்களில் செய்யப்பட வேண்டிய உயிரற்ற வேலைகளும், அடக்குமுறைகளும் ஏராளமாக இருந்தன. இப்போது எகிப்திய ஆய்வாளர்கள், எகிப்தியர்கள் தங்கள் எதிரிகளை மிகவும் மோசமாக நடத்தினார்கள் என்று கூறுகிறார்கள். மெசபடோமியர்கள் நிச்சயமாகப் போர்க்களத்தில் தங்கள் கைதிகளைக் கட்டப்பட்ட நிலையிலும், நிர்வாணமாகவும், எதுவும் பறிக்கப்பட்ட நிலையிலும் சித்தரிக்கிறார்கள். அப்படியென்றால், ஏன் இவைகளையும் [சிந்து மக்களால் அவ்வாறு சித்தரிக்க முடியவில்லை]? ஹரப்பா நாகரிகம் எப்படி இவ்வளவு சுவாரஸ்யமற்றதாக இருக்க முடியும்?

நாம் அதன் தனித்தன்மையையோ அல்லது வீரியத்தையோ மறுக்கிறோமா? அப்படியானால், சிறுபான்மையினர் அல்ல, சமூகத்தின் முதல் பிரிவினர் யார் அதற்கான விலையைக் கொடுப்பார்கள்? அது பெண்களாகத்தான் இருக்கும். ஒரு ஆண் செர்ட் கல்லைத் தேடிச் சென்றிருந்தாலோ, அல்லது செம்பைத் தேடி அனுப்பப்பட்டிருந்தாலோ, அல்லது சம்பாதிப்பதற்காகப் படகில் சென்றிருந்தாலோ, அவன் திரும்பி வருவானா இல்லையா என்று உங்களுக்குத் தெரியாது. நீங்களே வீட்டைக் கவனித்துக் கொண்டிருந்தீர்கள். வீட்டு வேலைகளையும், உங்கள் பரம்பரைக்கோ அல்லது குடும்பத்திற்கோ உரிய கடமைகளையும், செங்கல் தயாரிப்பது போன்ற அரச திட்டப் பணிகளையும் நீங்கள் செய்து கொண்டிருந்தீர்கள். அதனால் நீங்கள் மிகவும் வேதனைப்பட்டீர்கள். பின்னர் ஒருவேளை சில சடங்குகள் இருந்திருக்கலாம். பெண் சாமியார்கள் பொறுப்பேற்றிருக்கலாம்.

 

ஜே.என்.யு-வில் படித்த என் நண்பர்களில் ஒருவர் இதைப்பற்றி என்னிடம் கூறினார்: தொழிற்புரட்சியைப் பற்றித் தேடிப் பார்க்க மறந்துவிடாதே. தொழிற்புரட்சிக் கால நகரங்களில் நடந்த சடங்குகளில் இது போன்ற பல மாயாஜாலங்கள் நிகழ்ந்தன. ஏனென்றால், மக்கள் தாங்கள் எங்கிருந்து வருகிறோம் என்றோ, அங்கு என்ன நடக்கிறது என்றோ உண்மையில் அறிந்திருக்கவில்லை. அவர்கள் அதிக வேலைப்பளு கொண்ட தொழிலாளர்களாகவே மிதிக்கப்பட்டனர்; மேலும், அங்கொன்றும் இங்கொன்றுமாக இருந்த சிறு வழிபாட்டுக் குழுக்களில் மனமுவந்து சேர்ந்தனர்.

 

பிறகு நான் என் சக ஊழியரான குணால் சக்ரவர்த்தியிடம், 'வழிபாடு' என்றால் என்ன? அது ஒரு மதத்திலிருந்து எப்படி வேறுபடுகிறது? என்று கேட்டேன். அந்தப் புத்தகம் அதைப் பற்றிச் சற்று விரிவாகப் பேசுகிறது. ஒருவேளை அங்கே ஒரு நகர்ப்புற வழிபாடு இருந்திருக்கலாம் என்பதைத் தெளிவுபடுத்த அது எனக்கு உதவியது. உங்களுக்குத் தெரியுமா, தாயத்துகள் என்று சொல்லப்படும் அந்தச் செப்புத் தகடுகள் கூட மொகஞ்சோ-தாரோவில் மட்டுமே உள்ளன. இந்தச் சிறு உருவங்களும் முக்கியமாக ஹரப்பா மற்றும் மொகஞ்சோ-தாரோவில்தான் காணப்படுகின்றன. அதனால்தான் 'படத்தில் உள்ள மாயாஜாலம்' என்ற தலைப்பு. மெக்கே காலத்திலிருந்து அனைவரும், இந்தச் சிறு உருவங்கள் மிகவும் நன்றாகச் சுடப்பட்டவை என்று சொன்னார்கள். அவை மிகவும் நன்றாகச் சுடப்பட்டவை என்று நானும் நம்பத் தொடங்கினேன்.

 

பிறகு நான் பம்பாயில் உள்ள அருங்காட்சியகத்தில் இருக்கும் அனுபம் சாவிடம் சென்று, "இந்தப் பொருட்கள் [நன்றாகச் சுடப்பட்டவை] என்று நமக்கு உண்மையிலேயே தெரியுமா? இவற்றில் ஒன்றை உடைத்து அதன் மையப்பகுதி ஆக்ஸிஜனேற்றம் அடைந்துள்ளதா இல்லையா என்று பார்க்க என்னை அனுமதிக்குமாறு கேட்டு நான் உங்களுக்கு மும்மடங்கு விண்ணப்பம் எழுதவில்லை. அப்படியிருக்க, நான் எப்படி இதைக் கண்டுபிடிப்பது?" என்று கேட்டேன். அதற்கு அவர், "உங்களால் கண்டுபிடிக்க முடியாது" என்றார். அவர் எனக்கு சுடுமண் சிற்பங்கள் பற்றி ஒரு மிகச் சிறந்த விளக்கத்தை அளித்தார்.

 

நான் [கொல்கத்தாவில் உள்ள] இந்திய அருங்காட்சியகத்திற்குச் சென்றபோது, அங்கும் ஏறக்குறைய இதே விஷயம்தான் எனக்குச் சொல்லப்பட்டது.

 

ஜி: எங்களுக்குத் தெரியாது. ஒரு பொருளின் மையப்பகுதி நன்றாக நொறுங்கியுள்ளதா என்று நீங்கள் அதை ஆராய்வீர்கள், ஏனென்றால் அதில் ஒரு கை அல்லது கால் உடைந்திருக்கும் அல்லது இடுப்பு உடைந்திருக்கும், மேலும் அது ஆக்ஸிஜனேற்றம் அடைந்திருப்பதையும் நீங்கள் காணலாம். பிறகு என் தோழி பாலோமி அபியங்கர், சிசிஐ-யில் உள்ள அந்த பால்கனியில் அமர்ந்திருந்தபோது என்னிடம் என்ன சொன்னாள்? அவள் சொன்னாள்: இந்த மாயாஜாலத்தையும், அர்த்தமற்ற உபதேசங்களையும் அவர்கள் முடித்த பிறகு – அவள் அவ்வளவு மோசமான வார்த்தைகளைப் பயன்படுத்தினாள் என்று நான் நினைக்கவில்லை – அதை சடங்கு ரீதியாக [நெருப்பு] அடுப்பில் எறிய வேண்டியிருந்தால் என்ன செய்வது? அப்போது உடைந்த பகுதி முழுவதுமாக வேகவைக்கப்படும், மேலும் அந்தச் சிலையின் மீதமுள்ள பகுதியும் வேகவைக்கப்படும். ஆனால் அது உண்மையிலேயே சுடுமண்ணால் செய்யப்பட்டதா, அதாவது அது சுடப்பட்ட ஒரு பொருளா? அது அப்படி இல்லாமல் இருக்கலாம். உதாரணமாக, பிராக்கில் சுடப்படாத பல சிலைகளை நாம் பார்க்கிறோம். எனவே இப்போது வேறு யாராவது நான் சொல்வது தவறு அல்லது சரி அல்லது மூன்றாவது விஷயம் என்று நிரூபிக்கட்டும். நான் இந்த [புத்தகத்தை] இரண்டு ஆண்டுகளில் முடிக்க வேண்டியிருந்தது. வேறு யாராவது அதை விமர்சிக்கட்டும்.

 

ஓமர்: அப்படியானால், நகரங்களில் அவர்களுக்குத் தங்களுக்கென ஒரு வகையான வழிபாட்டு முறைகள் இருந்தன என்று நீங்கள் நினைத்தீர்களா? மெசபடோமியாவிலோ அல்லது எகிப்திலோ இதுபோன்ற சான்றுகள் நம்மிடம் இருக்கின்றனவா?

 

ஷெரீன்: ஆம், மெசபடோமியாவில் இருக்கின்றன. பழைய பாபிலோனியக் காலத்தில், பெண் தெய்வங்களைச் சித்தரிக்கும் இந்தச் சிறிய வழிபாட்டுப் பலகைகள் உள்ளன. அவர்கள் அவற்றை வாசலுக்கு அருகில் விட்டுச் சென்றிருந்தார்கள், நீங்கள் அவற்றை இங்கே விட்டுச் சென்றிருக்கிறீர்கள்.

 

ஓமர்: அடுத்து என்ன? உங்கள் அடுத்த புத்தகத்திலோ அல்லது திட்டத்திலோ எதைப் பற்றிப் பேச விரும்புகிறீர்கள்?

 

ஷெரீன்: முதலாவதாக, தொல்பொருள் கண்டுபிடிப்புகள் ஏன் புதையலாகக் கருதப்படுகின்றன என்பதை ஒருவர் பகுத்தறிவுடன் சிந்திக்க வேண்டும் என்று எனக்கு நானே சொல்லிக்கொள்ள ஆரம்பித்தேன். நான் அதன் காலனித்துவ வேர்களுக்குத் திரும்பிச் செல்கிறேன். காலனித்துவ வேர்கள், ஏனென்றால் [சர் அலெக்சாண்டர்] கன்னிங்ஹாம் மற்றும் [சர் ஜான்] மார்ஷல் காலத்தில் எல்லாம் சிறப்பாக இருந்தது என்றும், இப்போது மக்கள் நமது தொல்பொருட்களைத் திருடுகிறார்கள் என்றும் இந்திய மாணவர்களிடையே ஏதோ ஒரு தவறான கருத்து இப்போது நிலவுகிறது. கன்னிங்ஹாம் பற்றிய [உபிந்தர்] சிங்கின் ‘பண்டைய இந்தியாவின் கண்டுபிடிப்பு’ என்ற புத்தகத்தைத் திறக்குமாறு நான் அவர்களிடம் கூறுகிறேன். அதில், இந்திய அருங்காட்சியகம் கன்னிங்ஹாமுக்குக் கடிதம் எழுதி, ‘நீங்கள் இவ்வளவு களப்பணி செய்கிறீர்கள் என்றால், அதற்கு ஈடாக ஏன் தொல்பொருட்கள் இந்தியாவுக்குள் வருவதில்லை [இந்தியாவிலேயே தங்குவதில்லை]?’ என்று கேட்டிருந்ததை அவர் விவரித்திருக்கிறார். அவர் இறந்த பிறகு, அவருடைய சில பொருட்கள் – அவர் ஒரு சேகரிப்பாளர், அவருடைய சில பொருட்கள் பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்திற்குச் சென்றன. ஊர் அகழ்வாராய்ச்சியாளரான லியோனார்ட் வூலியும், அந்தத் தளத்தின் அற்புதமான கண்டுபிடிப்புகளால் ஈர்க்கப்பட்டார்.

 

ஓமர்: சரி, இந்தியத் தொல்லியலில் காலனித்துவ வேர்கள் எப்படி நிலைத்திருக்கின்றன என்பதைப் பற்றிச் சொல்லுங்கள். அதைப் பற்றி நீங்கள் என்ன நினைக்கிறீர்கள்?

 

ஷெரீன்: இது மிகவும் மனச்சோர்வளிக்கிறது. தொல்லியல் தலைமை இயக்குநரான [சர் ஜான் மார்ஷல்] மொகஞ்சதாரோவில் அவர் இருந்திருக்கவே இல்லை, ஆனால் [மொகஞ்சதாரோ மற்றும் சிந்து நாகரிகம் என்ற புத்தகத்தின்] அட்டையில் அவரது பெயர் இடம்பெற்றுள்ளது. தனித்தனி மேடுகளை அகழ்ந்தவர்களின் பெயர்கள் பொருளடக்கத்தில் மட்டுமே இடம்பெற்றுள்ளன. நீங்கள் புத்தகத்தின் உள்ளடக்கத்தைத் திறக்கும்போது, அவர்களின் பெயர்கள் அதில் இல்லை. எனவே, மார்ஷல்தான் எல்லாவற்றையும் எழுதினார் என்று நீங்கள் நினைக்க நேரிடலாம். ஆனால் அவர் எழுதவில்லை.

 

"நீங்கள் அதைப் பார்க்கலாம். அவர் வீடுகளின் எண்களை மாற்றியிருந்தாலும், நீங்கள் ஒரு களப் பதிவேட்டைத் திறந்து ஒரு வீட்டில் கண்டெடுக்கப்பட்ட பொருட்களின் பட்டியலைப் பார்க்கலாம். நீங்கள் அந்த அறிக்கைக்குத் திரும்பிச் சென்று பார்த்தால், கண்டுபிடிப்புகளில் 30% மட்டுமே வெளியிடப்பட்டுள்ளன என்பது தெரியும்" என்கிறார் மைக்கேல் ஜான்சன். அப்படியானால், மீதமுள்ளவை எங்கே?

 

அமெரிக்காவில் நடக்கும் ஏதோவொரு கண்காட்சியில், இந்தியர்களும் பாகிஸ்தானியர்களும் ஒருவரையொருவர் கடுமையாகப் போராடிப் பிரித்துக்கொண்டார்கள் என்று கூறி நம்மை நாமே கேலி செய்துகொள்வதற்குப் பதிலாக, மீதமுள்ளவை எங்கே, எந்தக் கிடங்கில் இருக்கின்றன என்பது பற்றி நாம் ஆழமாகச் சிந்திக்க வேண்டும். நீங்கள் அங்கே இருந்தீர்களா? இதைக் கவனித்த அந்த அமெரிக்கப் பெரும் அறிஞர்கள் அங்கே இருந்தார்களா? பழங்காலப் பொருட்களுக்காகக் கயிறு இழுக்கும் போட்டிகளில் ஈடுபட்டதை அவர்கள் கவனித்தார்களா? நிலைமை மிகவும் மோசமாக இருப்பதால், இந்தக் கதையை அவர்கள் கொல்கத்தாவில் உள்ளவர்களிடமே நம்ப வைத்துவிட்டார்கள். இது போன்ற விஷயங்களைத்தான் நான் கவனிக்க விரும்புகிறேன். புனைவுகள் எங்கிருந்து வருகின்றன என்பதை இளைஞர்கள் தெரிந்துகொள்ள வேண்டும் என்று நான் விரும்புகிறேன்.

 

சாதாரண விஷயங்களில்கூட. நான் [மும்பையில் உள்ள] சேவியர் கல்லூரியில் தொல்லியல் குறித்த ஒரு பாடநெறியை மேற்கொண்டேன். அதன் முதல் விரிவுரையில் [பண்டைய எகிப்திய ராணி] நெஃபர்டிடியைக் காட்டினேன். ஜெர்மானியர்கள் அதை எப்படி ஒரு அருங்காட்சியகத்திலிருந்து இரண்டாவது, மூன்றாவது அருங்காட்சியகங்களுக்கு மாற்றினார்கள், ஆனால் அதை மீண்டும் எகிப்துக்குத் திரும்ப அனுமதிக்கவே இல்லை என்ற பின்னணியை நான் விவரித்தேன். இது ஒரு வகையான காலனித்துவம், ஒரு வகையான அபகரிப்பு என்பது உங்களுக்குத் தெரியும். அது இன்னும் நிற்கவில்லை. ரோஜர் மேத்யூஸ் அல்லது வேறு யாரோ இதைப் பற்றி எழுதியிருக்கிறார்கள் என்று நினைக்கிறேன். "நான் அங்கே இருக்கிறேன், அதனால் நீங்கள் மேற்கத்திய நாடுகளில் இந்தத் தகுதிப் படிப்பை மேற்கொள்ள நான் ஏற்பாடு செய்ய முடியும். நான் உங்கள் புரவலராக ஆகிறேன்," என்று சொல்லிவிட்டு, தன் வாடிக்கையாளர் பதிலளிக்கத் திணறுவதை விட்டுவிட்டு, அந்த நபர் இந்தியர்கள் அல்லது பாகிஸ்தானியர்களின் கருத்தரங்கக் கேள்விகளுக்குப் பதிலளிக்கத் தொடங்குகிறார். இது நல்லதல்ல. இது தொடர்ந்துகொண்டிருக்கும்போது எழும் பணிவைக் காணும்போது, இதை நிறுத்த வேண்டும் என்று அவர் நினைக்கவில்லையா?

 

ஓமர்: சிந்து எழுத்துமுறை பற்றிச் சொல்லுங்கள்? அதைப் பற்றிய உங்கள் எண்ணங்கள் என்ன? நாம் இப்போது எங்கே இருக்கிறோம் என்று நினைக்கிறீர்கள்? அந்த எழுத்துமுறையை நம்மால் எப்போதாவது புரிந்துகொள்ள முடியுமா?

 

ஷெரீன்: அப்படி ஒரு வாய்ப்பு இருப்பதாக நான் நினைக்கவில்லை. ஆனால், மறைந்த இராவதம் மகாதேவன், நாம் ஆராய்வதற்காக இந்த முழு விஷயத்தையும் ஒரு நல்ல கட்டமைப்பில் நேர்த்தியாக அமைத்துள்ளார் என்று நான் நினைக்கிறேன். தரவுத்தளங்களும் நமக்கு உதவுகின்றன. மேலும் பல முத்திரைகளும் கல்வெட்டுகளும் கிடைத்துள்ளன. ஆனால், இருமொழி ஆதாரம் இல்லாதவரை நம்மால் இப்போது வெகுதூரம் செல்ல முடியும் என்று நான் நினைக்கவில்லை.

 

ஆனால் மகாதேவன், ஏன் பார்போலா கூட, அந்த மொழிக்கு ஒரு திராவிட அடித்தளம் இருப்பதாகத் தெரிகிறது. அது உங்களுக்கு நியாயமானதாகத் தோன்றுகிறதா இல்லையா? ஷெரீன்: ஆம், ஆனால் மகாதேவனின் படைப்பைப் பற்றி ஒரு அரைகுறை வாக்கியத்தைத் தவிர வேறு எங்கும் குறிப்பிடாததற்காக பார்போலாவை நான் ஒருபோதும் மன்னிக்க மாட்டேன். அதிர்ச்சியூட்டும் நாகரிகமின்மை. மீண்டும் இது அபகரிப்பின் அறிகுறி.

 

கற்பனை செய்து பாருங்கள், அவர் [மகாதேவன்] ஐ.ஏ.எஸ் [இந்திய ஆட்சிப் பணி, ஒரு உயர்மட்ட குடிமைப் பணி] பதவியில் இருந்தார். அவர் பொதுத்துறையில் இருந்த நலிவடைந்த நிறுவனங்களை சிறிது காலம் நிர்வகித்தார், சிறிது காலம் பட்டுச் சேலைகளை நிர்வகித்தார். அவர் ஒரு பன்முகத் திறமை கொண்ட ஐ.ஏ.எஸ் [அதிகாரி], உண்மையான பன்முகத் திறமையாளர். அதே நேரத்தில் ஒரு கட்டத்தில் அவர் ஜவஹர்லால் நேரு அறக்கட்டளை உதவித்தொகையைப் பெற்று, திரைக்கதையில் பணியாற்றினார்.

 

ஓமர்: அது பிரமாதம். அவர் மறைந்துவிட்டார் என்பது வருத்தமாக இருக்கிறது.

 

ஷெரீன்: எனக்கும் அப்படித்தான்.

 

ஷெரீன்: [தலையசைத்து, அப்படித் தோன்றவில்லை.] இருமொழித் திறமைக்கு மிக அருகில் நாம் சென்றது, மெலுஹாவின் மொழிபெயர்ப்பாளரின் அக்காடிய முத்திரைதான். அவர் இருமொழி அறிந்தவராக இருந்திருப்பார். ஆப்பு வடிவ எழுத்துக்களில் எழுதப்பட்ட ஒன்று, அக்காடிய மொழியில் அர்த்தமற்றதாக, ஆனால் அதற்குப் பதிலாக ஒரு வெளிநாட்டு மொழியாக இருப்பதை நாம் எப்போதாவது கண்டுபிடிப்போமா? மெசபடோமியாவில் உள்ள அந்த [அக்கேடிய] முத்திரையின் மகத்தான தாக்கங்களை, பொது மாணவர்களுக்கும் தொல்லியல் மாணவர்களுக்கும் புரிய வைப்பது எனக்கு மீண்டும் மிகவும் கடினமாக இருக்கிறது. அவர்கள் [மெசபடோமியர்கள்] ஒரு விஷயத்திற்கு அவ்வளவு மதிப்பு கொடுத்ததால், ஒரு அரச அதிகாரியை [சிந்து மொழி மொழிபெயர்ப்பாளராக] நியமித்தார்கள். அவரிடம் ஒரு முத்திரை இருந்தது, அதாவது அவர் அதிகாரப்பூர்வ மொழிபெயர்ப்பாளராக இருப்பதற்கான ஒரு அரச அதிகாரி. எனவே, அவர் எந்தப் பொருளற்ற பேச்சையும் பேசமாட்டார், எந்தத் தவறையும் செய்யமாட்டார். யார் வேண்டுமானாலும் வந்து உங்களை ஏமாற்ற முடியாது, அது அவர் மூலமாகத்தான் செல்ல வேண்டும். அப்படியானால், பொருட்கள், யானைகள், எருமைகள் பற்றி அவர் என்ன மாதிரியான தகவல்களைக் கொடுத்துக் கொண்டிருந்தார்? ஷுல்கியின் புகழ்ச்சிக் கல்வெட்டை நீங்கள் படித்தால் – அதை நான் எனது அடுத்த விரிவுரைகளில் மாணவர்களுக்கு முழுமையாக வாசித்துக் காட்டுவேன் – அதில் அவர், "நான் ஏலாம் கோட்டையைக் கைப்பற்றிக் கொண்டிருந்தபோது, அவர்களின் தூதர் என்னிடம் வந்து சொன்னதை என்னால் புரிந்து கொள்ள முடிந்தது" என்று கூறுகிறார். அப்போது அவர், "கருப்பு மலை மக்களின் மொழியை என்னால் புரிந்து கொள்ள முடியும்" என்றார். மெலுஹா என்பது கருப்பு மலைகளின் நிலம். ஆகவே, ஷுல்கி எழுதுவதிலும் படிப்பதிலும் மட்டுமல்லாமல், புரிந்துகொள்வதிலும், உலகளாவிய பார்வை கொண்டவராக இருப்பதிலும் பெருமிதம் கொண்டார். மெசபடோமியா கவிதையான 'அக்காடின் சாபம்' அதைப் பற்றியதுதான்.

 

இப்போது, ​​வருத்தத்துடன் கூறவேண்டியுள்ளது—இது என் மனதில் ஆழமாகப் பதிந்திருக்கும் ஒரு கருத்தாகும்—இங்கு நான் ஆற்றவிருக்கும் அடுத்த விரிவுரைத் தொடரில், பின்வரும் விஷயத்தை நான் மிக அதிகமாக வலியுறுத்த விரும்புகிறேன்: மாணவர்கள் இந்தியா குறித்தும், இந்தியா பற்றி மட்டுமேயும்; அல்லது கேரளா குறித்தும், கேரளா பற்றி மட்டுமேயும் வாசிக்க விரும்பினால், அவர்கள் அறியவேண்டிய பல விஷயங்களை இழக்கிறார்கள்.

ஷெரீன் ரத்னாகர்

ஷெரீன் ரத்னாகர்

தொல்லியல் அறிஞர்கள்

 

நன்றி : https://www.harappa.com/

..................

An Interview with Shereen Ratnagar

Dr. Shereen Ratnagar is one of India's most distinguished archaeologists and a longtime contributor to Harappa.com. She was interviewed by Omar Khan in Bombay on December 18, 2018 following a visit to the Cricket Club of India (CCI), where her father had been a life member. The interview starts with her early life and career as an archaeologist and author of numerous important books on the ancient Indus civilization, most recently The Magic in the Image: Women in Clay at Mohenjo-daro and Harappa (Manohar, 2018).

Omar Khan: Where were you born and where did you grow up?

Shereen Ratnagar: I was born right here in a hospital at Charni Road and I grew up in Mumbai. I’m a genuine Mumbaikar.

Omar: What year you were born in and what did your parents do?

Shereen: I was born in 1944. My parents were both educated people in their own ways. My father was in finance but he was determined to spend half of his life doing the things he thought were more creative, so he took violin lessons from Mehli Mehta [Zubin Mehta’s father]. He collected art and he and my mother got absorbed in attending talks and auctions, getting to know classical Indian art. They kept themselves occupied as each of we three children left the nest.

Omar: Where are you in the sibling hierarchy?

Shereen: The last.

Omar: What was your father like? What was your mother like?

Shereen: I am getting to miss them now and to appreciate their qualities. True, both could blurt out thoughtless remarks at times. But all children feel offended by the parents, and therefore get judgmental – but there is no need to carry a grudge one’s whole life. When I see my father’s ideas of justice and how he spoke up, I think I learnt that from him. He did not try to become popular. My mother and her deep compassion for the poor is the second thing I hope I picked up.

Omar: What kind of person was your mother?

Shereen: My mother was loving, and she almost showed more affection for her sister’s children than for us. We used to tease her about it but that was her way of opening herself to everyone. She was very good with children and they all gravitated towards her, as they did to one of my uncles who has the same qualities.

Omar: Anything more you know about the history of your family, like when did they come to Bombay?

Shereen: My mother’s father was a District & Sessions Judge – Dr. [B.R.] Ambedkar once argued in his court. He once passed strictures against the Bombay Police [in colonial times] because they arrested women who were only picketing a shop which sold British goods and he ordered the release of both ladies immediately. He incurred the displeasure of the colonial government and he realized the writing was on the wall – that he would never get to the Bombay High Court – so he took voluntary retirement. He was someone who was very much respected by the family.

Once I even asked my father, why does everyone stand when Behram Papa comes into the room? I thought you had to stand only when women came into the room? So he explained, he is the elder of the family. Although he was born bone poor. He went to college with one brown shoe and one black shoe. He was an orphan and his aunt brought him up. But there was enormous respect for him.

I used to make excuses to cry and say I am going to fail Gujarati this year at school; and so my mother would know what the game was, phone my grandfather and says she wants to come and do her Gujarati lessons with you and of course I used to love it there. The cook would make our favourite jellies, and I would sit and learn Gujarati with him armed as he was with his big red and blue pencils.

Omar: What are your earliest memories of school and which school did you go to?

Shereen: At school, I was a cry baby. I used to hang on to my sisters and I did not let them leave me for a long time-- until one day my class was taken to the zoo and then I was so happy I had actually made a friend, I did not want my sister around.

Omar: Which school did you go?

Shereen: J. B. Petit [a well-known Parsee girl’s high school in Mumbai].

Omar: Until which class?

Shereen: We did our school leaving from there [11th Class, SSC].

Omar: What subjects did you like in school? How did you get into archeology?

Shereen: Actually, I didn't like history very much because I do not think that the teaching was very inspired. I used to love geography because the books were richly illustrated.

I do not how it happened but [Sir] Mortimer Wheeler was lecturing at the college next door to us. The whole family went to hear him but for some reason, I didn’t go. I do not know why. Soon after my sister picked up a book of his, Archaeology From the Earth (1954), and she gave it to me for my birthday. I read it and something clicked. I took it to school without telling the family. My goddess, my science teacher, I used to hero worship her – I said to her I think I want to do this [archeology]. I was in standard 9 or so by then and she said, give the book to me for the weekend, I will go through it and we will see what it takes.

Then she said I think you go for this subject, but do a B. Sc. in Geology and make yourself a little bit of a scientist and then do all this highly speculative work. Everyone was going for arts and having a great time in College, and I did not want to break my head by doing geology. A very foolish mistake.

Omar: So tell me what did you like about the book [Archeology from the Earth]? What do you remember about the book?

Shereen: I still dip in to it. [I liked] the persuasive way in which he wrote, how to stratify the site, how not to take photos. The stories of how Wheeler handled the questions at his own lecture, my father used to tell. Wheeler had a huge sense of humor.

I was taken to meet people like P. M. Joshi. They told him this is what she wants to do, how do you advise her? So he said let her do her BA in History and then let her go to Deccan College, Pune to study with one Sankalia.

That’s what I did after I finished my BA. I wrote to [H. D.] Sankalia. In those days there was snail mail so one day I got an inland letter card calling me to meet him on a such and such a date, which was the next morning! So [I] yelled and got so excited and said he has called me! [There] was no way of booking a ticket, so I was on my own in an overnight train for the first time. My father came to see me off. I didn't even have a handkerchief so he gave me his and he said just wipe that berth before you sleep on it.

I slept in the overnight train and I got to Pune in the morning. I took a rickshaw and saw the Deccan College. I was really excited and he [Sankalia] was there of course.

Omar: How did that meeting go?

Shereen: In his reserved way . . . you should see that he cared about hospitality because he called Malti Nagar out of her room and said this student is probably doing archeology with us, will you take care of her? Make sure she at least has lunch. I will send her to you at lunchtime – and then he took me around, sat with me, talked with me.

Omar: How did he strike you as a person, he is a very famous figure in Indian Archeology?

Shereen: He is totally underestimated. For me, he was a modern man even if he wore a dhoti; a man of science, a rational person. He used to deal with all kinds of eccentric people; once some people buried the remains of a cow and then went back to examine the skeleton a little later but one persone observed it all with binoculars from the safe distance because he did not want to be contaminated by a dead cow. There were people like that.

He was a field man and he cared for us. He never told us women students what to do and what not to do. Why are you dressed like this or what are you doing there? Why did you come back to the hostel so late? Never. He was open enough. When I went and gave him my first book, to read it and annotate, which he did meticulously, I was overwhelmed. But all the things he did not like, he told me about them also.

Omar: Which book, what was the title?

Shereen: Encounters: The Westerly Trade of the Harappa Civilisation (1981). I got a very vicious review for that book.

Then he called me again and he said “we discussed this at Deccan College among us teachers and there was one suggestion that I reply to this review. I [Sankalia] said no, let the man hang himself. I just want to tell you [Shereen] that. We will let him hang himself.” That taught me how to deal with such things.

Omar: How did you get into Indus Archeology?

Shereen: That was very late because I had been to the Institute of Archaeology [in London] and done a Mesopotamian Diploma. That was a three-year rigorous diploma with cuneiform. I never knew I had to do cuneiform till I got there. My first panicky letter was to Sankalia to say can you get me out of this track? I said I did not know I have to do cuneiform and he said of course I will not get you out of the track. He said: "sit down and learn it."

So two papers out of seven were on the language, which was very tough going. By the time you came back from the first summer vacation, you had forgotten all the signs and everything. You had to start all over again.

Omar: Tell me about going to London? This must have been eye-opening as it’s your first time abroad?

Shereen: We had been as a family before. I had a sister there, married there, and got some good hard headed advice from my brother-in-law. He was English. He told me you are not to drink if you don’t like to drink; don’t think you won’t be considered modern if you refuse to drink at a party. Learn to say “no.” So that was good advice, hard headed advice, for the free atmosphere I found myself in.

I suppose I was desperately poor, but I used to do babysitting to make the few odd shillings. Among the memorable moments of my life was going to the Festival Hall for concerts.

Omar: Who do you remember seeing?

Shereen: Oh I had kept a diary, which when I came back, I gave to my father. I heard Rubinstein, I heard Paul Badura-Skoda. I heard Alfred Brendel. Among the violinists there was Isaac Stern, cellists I heard included Tortelier—among great conductors were Eugene Ormandy, Klemperer.

Omar: Tell me about the Institute, what did you study there? What were the professors like? Did you meet Mortimer Wheeler?

Shereen: No, not him. When I went there it was Seton Lloyd in charge. A very kind, very understated person who I really got to know when we were in Iraq and I realized what a sense of humor Seton had. He was a good person to know. He taught us as an architect. Every lecture of his was something.

His successor [was] David Oates. David Oates was superb as a teacher, as a researcher. I had him as a teacher before he had his desperately painful back problem. Then he would sometimes skip lectures. He had a sense of humor.

Omar: Were there any other Indian students at the Institute then?

Shereen: I don’t think so. There were some crazy ladies who kept mistaking me for an Israeli and it used to make me mad. There was one lady lecturer, Barbara Parker, who later became Lady Mallowan who used to tell me not to go to all these demonstrations in Trafalgar Square for the Palestinians. She said these people – the Zionists – will beat you up, they are dangerous. “Have you told your mother and father that you are doing this?”. I said of course not. She was concerned. She knew the rough side of the Zionist parties around, but we all use to go together. A lot of our students used to discuss this.

Omar: Who were your friends then?

Shereen: John Curtis was my class friend. Amielie Kurt was my class friend. She then became a very renowned professor. You know about John Curtis. He was a keeper of Western Asiatic antiquities at the British Museum when he retired and he went back to Iraq, again and again. Then there was Svend Helms, best digger I know. There was Tony McNicol who unfortunately died. He was also a very good stratigrapher too.

Omar: How you get into Mesopotamian Studies? When did you go to Iraq?

Shereen: That was what Sankalia had advised me. He said to do it [Mesopotamian studies] because on the names of this faculty [at the Institute for Archaeology], “I see no one who is eminent in Indian Studies.” He said Allchin is in Cambridge, you are going to London. You do either Iran or Mesopotamia.

When I went to see Seton he said I suggest you take the Mesopotamian branch because there are more teachers for this than there are for Iran.

Omar: When did you go to Iraq?

Shereen: After I finished my diploma. It used to be the tradition, if the teachers were satisfied, to go off on a fellowship to the British School in Baghdad. So I went off. I couldn’t sleep for many nights as I was going to see the desert country for the first time. I went by train too, I vividly remember the halt and change in Istanbul. Somehow, I got to Baghdad, not particularly tired because it was not a very crowded train. It brought to my mind the contrast with India, sitting [scrunched] the whole journey.

I got into a taxi in Baghdad. Then I couldn’t find the British School. Finally I got to the school, but there was no one there – the taxi driver then drove me to the British Embassy, whose officer on duty told me that they had never heard of the British School of Archeology! That was hilarious.

Meanwhile Jeffery Orchard, a wonderful person who was running the school, had gone off to pick me up at the station. The whole thing was a little cross-wired.

Omar: How long did you spend in Iraq?

Shereen: The first time I went I spent about a year, ten months. I was doing a research project, which was for David Oates, who was trying to see if there were clues to which god that temple at Tell al-Rimah was dedicated. We went to see various sites with Jeffery and without Jeffery.

John was also there. We went to the excavation camp at Tell al-Rimah and I had a hilarious time there. I can’t remember doing much work, but I was so-called Registrar, I had to do the intake of every ruddy ‘antiquity’ that people brought in.

Julian Reade was there. He would put all kinds of things on my desk. He said we do not know now whether we are significant or not, you had better register them. When David Oates walked in he would say throw them away. I thought for safety’s sake I would keep them.

I learnt from many of them. David Hawkins also came by. We went to see some Assyrian sites. Then Seton and Heidi came. I met these people in a very non-formal atmosphere. I was told some horrifying stories that in the German excavations you had to stand when Herr Direktor came into the room. You could not start eating until he did. I do not know if that was true or not true. The Germans were in the south, south of the Jebel Sinjar and it rained, rained, and rained that season. The hunting spiders came out of the ground and there was a lot of tamasha over them. They told us that if they bite you we will have to take you to the hospital.

Omar: How did that experience get you further into archeology?

Shereen: It got me into the social context. Here was a previous colonial power (Britain) which is now digging, among people who they obviously consider inferior to them. The way the Americans are working in India today, I will tell you frankly, it was not like those days. With Oates, with Julian Reade there was genuine cultural understanding. I mean Julian would pull my leg and say, "do you recognize that building?" as we walked into Mosul railway station – and obviously it was like many railway stations in India, and he said do you know who you owe this to?

That kind of teasing but from a cultured person, let’s leave it at that. But I also understood that they lived and socialized in their own world, because of Saddam Hussein's rules. A foreigner could not mix with Iraqis or go to their homes. That was what I was deprived of when I craved to go into at least one Iraqi home and have some tea. I just couldn’t.

When I said okay let me go this Friday. I am going up to Tell Afar and will thereafter take the bus and go to such and such place--and David Oates said you will not do that. I just wanted to meet some Iraqis on my own, not as a part of an English expedition. I couldn’t. But the English were not mean. They were good people. I appreciate them.

Omar: After Iraq, what came after that?

Shereen: Then I came back to England. People were watching me. Was I going to compete for a job? Then Prof. Sankalia met my father at one of these lectures in Bombay and he said look, we are advertising a job. We may consider giving it for Western Asiatic Archeology, ask Shereen to come back because she has to appear for the interview.

So my father wrote and then I came back and they are all so good to me [in London] because now I was not competing for any job. It was sad saying goodbye to my friends, but this was a new life here.

Omar: So you started in Pune?

Shereen: No, then I did not get that job. No one ever got it. Then someone came to me and said there is a new university named after Jawaharlal Nehru and they are willing to try out newly qualified people who cannot get jobs elsewhere. Write to this person Romila Thapar. So I wrote to her and she sent me a form for a junior fellowship. I got the junior fellowship and started work. I could bring in all my knowledge and training of Mesopotamia.

I tried to see the relevance of Harappa, to join the two, did a lot of reading. What I appreciated about Romila Thapar's supervision was she said I do not want a thesis which is full of facts. I want something that understands the ancient economy, that tries to understand trade, a thesis that is more socially oriented, theoretically oriented.

You know I realized when I went to JNU and discussed things with cups of chai under the babul tree, nobody but nobody in the Institute had taught me the importance of Robert Adams’ Evolution of Urban Society. We did not think theoretically then.

Omar: That [theory] is kind of a hallmark of yours?

Shereen: That is JNU and the students wanted it. So then when I had to do some teaching at JNU I realized that this is lacking in my training. I cannot teach a list of facts one after the other, you can’t do that, you have to make sense of them, you have to give them a shape.

Omar: That is a hallmark of your writing. But what about Romila Thapar, was she your kind of mentor? Who were the other people at JNU?

Shereen: Yes, she was quite stimulating. Nobody, in fact not even Romila, none of them was interested in what happened in Mesopotamia. Once somebody, I think it was Romila herself, who wrote something comparing an Sanskrit text with the Sumerian King List, and we had an argument. It was not appreciated at all.

Omar: Tell me about how you got more into Indus studies? Was it at JNU?

Shereen: Yes, my Ph.D. and meeting people.

Omar: What was your Ph.D. on?

Shereen: It was about the trade between the Indus people and Mesopotamia. George Dales had come and I talked to him about it. He was my examiner for the thesis, he and B. K. Thapar. B.K. Thapar remained more of a mentor actually than Romila because he knew archaeology right until the time he died.

I will never forget talking as a teacher to B. K. on the phone from Bombay saying I fear we will have to cancel this viva [oral examination] that was coming up, because of the destruction of the Babri Masjid; and I think he was weeping at the other end saying I had never thought that Indian archeology would be reduced to this.

Omar: Tell me about the first Indus sites that you visited?

Shereen: I spent time at Lothal but nothing much came of the site.

Omar: Tell me a little bit how you got into Indus Studies? What’s happened to it? How has it changed? Where do you think it is headed?

Shereen: I think as B. K. Thapar very correctly wrote about my thesis – he was more critical – he said this is mostly known work, except for what comes from Mesopotamia, which is not known to the Indian side. Otherwise it is mostly known work, which was true. I thought that not only could it benefit from light from Mesopotamia, it was theoretically extremely naïve, because if anything was found here and it is made there it must be ‘trade’, as if it couldn’t be a marriage gift, or not a tribute, it couldn’t be a diplomatic mission, couldn’t be pastoralists moving around the place. That kind of thing was not there in Indus Studies [at the time].

Then [Gregory] Possehl started writing about pastoralists, but very vaguely. He never traced any pastoralist routes from here to here to say that this is a logical route for pastoralists to take in the summer because this water is found all along it and this is where they would go for water. He did not do that kind of study, but he brought pastoralists into the discussion.

Then it was a question of non-market economies, merchants weren’t there [just] for the profit.

Omar: What do you mean by non-market economies?

Shereen: Non-market means you are not accessing how much you will produce according to your prediction of how much you will sell and what price you will sell it for. Therefore, your future production will not be that [specific amount to meet the market]. Harappan people were making for the elite for export overseas. But the present Khambhat industry had truckloads bringing carnelian.

I got mistaken also about this, thinking that when everyone says that [in] the Rajpipla area it is the tribal people who are quarrying it, that there is something primordial about it. That was nonsense. When I went and watched the tribal people, I realized. that they are the cheapest paid labour. If at all they are paid, and that is the only reason for tribal people to be there.

The contractor would clean the core if he thought it would make a good stone, otherwise he discarded it on to a pile, and that is the way it went. Also you know Rajpipla was a forested area then, and when I started looking up and asked the people who had been in the little state of Rajpipla what is the history of settlement here, local people answered, it is a very recent history of settlement. The colonial government settled some people here and it is not primordial, we can tell you that much. So I realized all these things, and to speak of hereditary craft structures, you know, is a little off.

Omar: How was carnelian bead production a function of non-market factors?

Shereen: I was asking Michael Tharakan, an economist, just a few months ago to tell me what is a cottage industry? He said a cottage industry will be something that is managed by a family with its own resources, its own production decisions, and distributed to the people it finds will be interested in it. The raw material was not under the control of bead makers, neither probably were their bronze tools….

The street drainage system of Mohenjo-Daro, that is also very much state-backed. How I got on to that was once hearing a BBC Program on a slum outside Karachi at Orangi, where they said they were going to do a do-it-yourself sanitation project. They got into a mess because they could not get the slope of the drains right and for that, they had to go to engineers in Karachi who told them we will do that drawing board exercise for you, and then you can do it. Otherwise you will have backflow from your own drains. If it was [the nature of the sanitation system at Mohenjo-daro], we do not know: was it sullage, was it sewerage or was it just storm drain water as Michael Jansen said? We do not know.

Omar: Other [ancient Indus] industries that you think were state control or managed at city level?

Shereen: Look at the chert. Chert from one place Rohri Hills [in Sindh] - [on] your site [Harappa.com] by the way, was it Lakhan-jo-Daro, reported by Qasim Mallah [the archaeologist]. I looked it up – it is a large site. It came all the way to Shikarpur [an Indus site in Gujarat], and there are some 650 blades of Rohri chert in Shikarpur in the belly of the Gulf of Kutch. Why would this four-hectare site require stone blades?

It is Raymond Allchin who wrote – and I think he is correct – that these were state-controlled – not “state-controlled” this is not the term in his paper – but that these were harvesting tools. I think it was Bridget Allchin who said they replaced all other flaked stone tools because for the other purposes, copper was used. She found a lot in the drawers in the Mohenjo-Daro museum, hundreds of Rohri chert blades.

Omar: I think Rohri is one of the most mysterious sites. That is such an amazing place, I mean, even prehistoric human beings were using those flakes. In the development of South Asian Culture, it must have been a major source.

Shereen: Exactly. There is something very significant about that Rohri chert. I think it is especially the banded chert at Rohri, that has a certain unvarying mass. So it is the ideal raw material for weights because then if you make a 13 x 13 piece it will come out to with a predictable weight.

Omar: You visited Harappa and Mohenjo-Daro once?

Shereen: It happened in 1998 just before I was going to Shimla. I got to Lahore, the plane shaking violently. I almost stumbled out of that plane. I have never been so frightened in my life because they told me they could not make it [fly] at a height because they had to come down again. I stayed awake to take the night coach to Karachi. Then I sat around again and then I took the flight to Mohenjo-Daro and sat in a nice, safe propeller aircraft.

I felt very happy, I was going to see Sind from the air. The weather was clear. I saw a place when I asked the air hostess can this be Lake Manchar? She said I do not know, I’ll ask the pilot. He came out of the cockpit and said who is asking that question? He said where are you from? I said Mumbai, Delhi. Why you want to know?

I said I am an archaeologist; I am going to Mohenjo-Daro. So he said okay, strap yourself in, we’ll take off, once we are off I will tell the air hostess to bring you into the cockpit. So we did the landing in Mohenjo-Daro with yours truly traveling in the cockpit.

I have never seen such kindness as in Pakistan really. The best was when I got down there, and wondered, will there be someone to receive me? How do I get to the site? Then I saw two people who I knew at once were archeologists. Later they told me when I got to the door, they knew at once I was an archeologist. There is some affinity our surveys have to each other, the Archeological Survey of India and Pakistan Archeology, they do. That person, Ershad Ali Rid (Asstt. Curator at Mohenjo Daro – I thanked him in one article) taught me everything. I cannot think of anyone else who would patiently, for three days, teach me street by street practically, brick by brick.

Omar: In Mohenjo-Daro?

Shereen: Yes.

Omar: What struck you? What was so interesting about it and how do you feel seeing the site that you have probably read about for years?

Shereen: I like the way the Pakistanis have cemented over certain routes across the mound, which tells the visiting public where to walk. The whole thing is that Mohenjo-Daro is such a wonderful site because of the baked-brick architecture. You can’t do this kind of conservation with a mud-brick site. Look at the pathetic state of Lothal.

You can do it of course with Dholavira because of its stone kind of wrapping of mud-brick walls, you can do it to some extent, and they are doing it. But then things happen there at Dholavira – the lorry comes right up into the citadel mound, why are they doing that now? I do not know. There is no one on-site who is keeping a check on procedures .

Omar: What you think about the Great Bath [at Mohenjo-daro] and what it’s function was?

Shereen: I have written that I think it was [part of] a royal investiture ritual. If someone went down the bath, [they] were ritually in some way treated and came out at the opposite end. It’s a royal ritual. It is not at all the counterpart of the South Indian temple. We can’t say these mad things about temple tanks being the earliest. Like they say you know Bharatanatyam [dance] has its history in the Harappan period because there is a dancing girl. Have you looked at the dancing girl, and is she really dancing?

Omar: You do not think the dancing girl is dancing?

Shereen: Of course not. It was [Ernest J. H.] Mackay’s idea that in his generation, the Edwardians, they thought that women of loose virtue were there to dance, to entertain the British troops, as nautch girls. He must have been to one of those shows. I looked at – luckily I found the – field register for HR area [of Mohenjo-daro]. I found it there. That day that they've excavated her, they called her a dancing girl.

Omar: But isn't the pose that she has a bit similar to dancing girls?

Shereen: Of course not, she's just standing with one hand on the hip and one hand down near the knee.

Omar: Yes, but I have postcards from a hundred years ago . . ..

Shereen: Yeah there's the girl in the red. I showed that in some of my lectures. People burst out laughing at this and now we know why they called her a dancing girl. Of course not.

Omar: Tell me more about the Great Bath. Why do you think it was royal?

Shereen: You see there are only a restricted range of steps going down into the water tank and they come out straight. Then there's a fenestrated courtyard, it's almost as if priests or some people – it's on three sides while walking: you could see them, you couldn't see them, you could see them, you couldn't see them right [from the water]. It's some heavy ritual that is involved.

The other fenestrated courtyard is in a building not very far away, which could have been the residence of the ruler which again, the British called the “College of Priests.” Now, Indian students don't understand that, and year after year, they write in their exams, “they had colleges in those days” I say no, it's like term was used in the sense of the College of Cardinals, it’s like the College of Bishops, it's a group. They thought this was a priest-ruled society, that's how it came and that is where there is a fenestrated courtyard also. It's very interesting, it's a long building!

Omar: What about the “Priest King”?

Shereen: He's very, very carefully done, so meticulously done. The steatite carver must have been scared that if he doesn't portray his ruler like this, he may be punished. Every trefoil in the shawl is absolutely accurately placed and in that there is a drilled hole.

Omar: Do you think it depicts a real person?

Shereen: I think it depicts someone who the carver thought a king should look like, so there'd be some amount of representation. People wouldn't show Shereen Ratnagar in just about any kind of very casual dress. They would show her in a sari, with spectacles and a pen and all because she's supposed to be a teacher. So far we don't have a self-presentation the way the Egyptians had.

Omar: So how is it that you have so few stone sculptures of such high quality?

Shereen: They aren't, Omar, they aren't very high quality. Look at the poor headless fellow, his arms are so thin. Somebody's forgotten. I mean somebody's overlooked his arms.

Omar: But the “Priest King” is [of high quality].

Shereen: There was one, the full kind of which is very much eroded, which may have been a very good one. Then the other statue may have been very early historic for all you know, and so small. I wonder if the priest king – it's very small, there's something monumental about him even then. So that's, I think I don't know who taught us that in class, maybe it was Sankalia, but something doesn't have to be huge in order to be monumental.

Omar: You can say that about the seals in a way?

Shereen: Yes. The massive animals on 1 inch x I inch seals.

Omar: What do you think about the seals, how they were used, and has how you're thinking about them changed in any way?

Shereen: I don't think I can say anything profound or improving on anyone else, but I have worried about this intaglio, for years. If you were literate, how did you write something in intaglio which was mirror writing. How did you do that? Then someone said, don't be stupid. You write it on clay, you scoop it out, you make a mold, and you got a positive mold. So the same thing you do in reverse. You have a positive mold of what you want to write. Then you make a negative mold of it and holding that, you carve up the seal.

This one little statement that Mackay made, which I think I should think about more. He said there were so many hundreds of unicorn seals in Mohenjo-Daro itself. How did anyone make out whose seal is which? It's the writing, so there may have been many literate people, many more than we think, in spite of the fact that they are logographic signs identifying the owners.

Omar: What do you think about that “unicorn”? Was it a real object, a mythical object?

Shereen: It was a mythical animal and because it had spread everywhere, except at Shortughai [an Indus site in Afghanistan]. Maybe one day he'll turn up in Central Asia, but it tells me that he was the sacred emblem of the rulers. That's why he's everywhere and even the late Mahadevan had found he [the unicorn] was what about 66%, I can't remember the figure, of the total [seals].

There are other mysteries also. What about the tiger? Why is he shown with his head looking back? Why is he shown as a tiger woman at Kalibangan, tiger woman at Noshero [with a] striped skirt. There are no tiger bones at any excavated Harappan site that I could find reported by P.K.Thomas. Therefore they may not have gone on on shikars . They didn't have heroes holding up two tigers, so is this really a traveling Mesopotamian epic?

Omar: They could be.

Shereen: They could be. At one stage, you couldn't say that: people got so offended that anything could come from anywhere. Dilip Chakrabarti has actually written that to ascribe something as an influence from somewhere else is to demean our culture. It’s not. It's the openness of our culture, how broad minded people were.

Omar: That’s true. Tell me about your most recent book [The Magic in the Image: Women in Clay at Mohenjo-daro and Harappa]. What are you trying to show there?

Shereen: They had to do with an urban social context. There are two or three at Chanhu-Daro, one at Banawali, one mis-fired specimen at Dholavira….. There are [only] three [outside of Mohenjo-daro and Harappa] and they are very clumsy.

I read Wheeler’s book again after many, many years, and noted that he says they aren't works of art. Then I started having them photographed. I was very lucky. Mr. Grover in the National Museum and his students were so open. I really enjoyed myself working with these young people over there – not so much in the National Museum, because we were a little over-awed . I took a young photographer, but we were told to go there on a Sunday and Mr. Grover opened each case in turn, and we were over-awed. We were not allowed to go to the basement to see.

But once I went to the Archeological Survey to Purana Qila, greenery, the two young photographers with me - and they said we don't want to stop, you can tell us to come every day, we'll do this work for you. The officer opened out the drawers for us. After three or four days, when we had done all this work and photographed it and I had made my notes and all, I found I actually hadn't done a good job. There are some photographs missing. So I went to this officer and said – I won't name any of them – what about the next lot? and he made such a face and he said you want yet more? They will show the same old crap. I can take it out for you, but you won't get anything significant out of that.

Then I thought about it and said it's true. It's almost like pottery. In one of the ICANEs, this international meeting of ancient Near East Archeology, a Turkish professor said we have to think about collecting plant material and animal bones. He said now specialists are coming to where we have collected the material from this site or that site and it's all turning out to be so repetitive, do you really want me to come back and look at every one of these dog femur bones?

This is something I think archeology must consider seriously.

Omar: So tell me what you think about these figurines?

Shereen: I realized that the hairstyles were different, the jewelry was different, the waistband was different. Although the torso was bare, but the hip was always covered. Why? Was it a woman herself or her next-door neighbor who didn't want her self to be totally exposed? Was she exposed only for a shamanic ritual?

You know, shamanism gets very little attention in Indian Studies. I don't know why, there are shamans everywhere. I normally show a l slide of one of the shamans I met in Gujarat; just to show people he is a real person. You know I don't get intimidated, he's a lovely person, so it was that.

There would have been rituals. Then I jumped and I realized that there are dozens and dozens of these little fellows with their knees drawn up, nude, in no distinctive dress of headgear—their arms around their knees. No nothing on the head, nothing around the neck, nothing to identify them individually, [the] complete opposite of these women. Many of them the same standard size, very small, not like a 22-centimeter torso [of the women]. So there was an underclass at Mohenjo-daro.

Then what creates the underclass? I’m fortunate enough to have read about slave girls and women in ration tablets in Mesopotamia, and seeing the Ebla palace grinding hall, with its enormous number of mortars. Women must have ground and ground and ground grain. So there were a lot of dead jobs also to be done, a lot of oppression where the state exists. Now Egyptologists are saying that Egyptians treated their enemies very badly. Mesopotamians certainly portray their prisoners at battle all bound up and nude and deprived of anything. So why couldn't these also be [so depicted by Indus people]? How can the Harappan Civilization be so bland?

Are we denying it any character or any punch and then, who would be the first, not a minority, the first section of society to pay the price? It would be the women. If the man had gone off to look for chert or was sent off to look for copper, or he had gone off on a boat to earn, and you didn't know whether he was coming back or he was not coming back. You were running the household yourself. You are doing the household duties as well as the duties incumbent on your lineage or your family, to work on state projects like making bricks. So you were really pained and then maybe there were some rituals. Women shamans maybe took over.

One of my friends from JNU told me about this: don't forget to look up the Industrial Revolution, There's a lot of this hocus-pocus going on in rituals in the cities of the Industrial Revolution because people really didn't know where they were coming from, what was going on. They were just trod on as overworked labor, and willingly joined these little cult groups here and cult groups there.

Then I asked my colleague Kunal Chakravarty, what is a cult? How is it different from a religion, so that the book goes into that a little bit. That helped me to clear out that maybe there was an urban cult. You know even the copper tablets, the talismanic tablets so-called, are only in Mohenjo-Daro. These figurines too are found mainly in Harappa and Mohenjo-Daro so that's why the title The Magic in the Image. People said, everyone from MacKay onwards, everyone said that these figurines were very well baked. I started off believing they were very well baked.

Then I went to Anupam Sah at the Museum here in Bombay and asked him: do we really know that these things [are well-baked]? I'm not writing you an application in triplicate saying please allow me to smash one of these to see whether the core is oxidized or not. So how do I make out? He said you won't be able to make out. He gave me a very good tutorial on the terracottas.

When I went to the Indian Museum [in Kolkata], I was told almost the same thing: we don't know. You examine something to see if the core looks well smashed because there's a broken limb or a broken waist and you can see it's oxidized. what then my friend Paulomi Abhyankar, told me sitting on that balcony there at the CCI. She said: what if after they finished with this hocus-pocus, mumbo-jumbo – I don't think she used such mean words – and they had to ritually throw it into the [fire] hearth? Then the part which broke would be baked through, and the rest of the figurine would be baked but is it really of terracotta, which means it is a baked product. It may not be. We see so many unbaked figurines at Pirak for example. So now let somebody else prove me wrong or right or a third thing . I had to finish this [book] in two years. Let somebody else critique it.

Omar: So you thought it in the cities they had their own kind of cults? Do we have such evidence in Mesopotamia or Egypt?

Shereen: Yes, in Mesopotamia we do, in the Old Babylonian period there are these little cult plaques, depicting goddesses. They left them near the door, you left them here.

Omar: What's next? What do you want to talk about in your next book or project?

Shereen: First of all, I started telling myself one has to rationally think out why archaeological finds are treated as treasure. I'm going back to the colonial roots of that. Colonial roots also because somehow the misconception is now there among Indian students that everything was great in the time of [Sir Alexander] Cunningham and [Sir John] Marshall and people are now stealing our antiquities.

I tell them to open [Upinder] Singh’s book on Cunningham [The Discovery of Ancient India], in which she gives an account of how the Indian Museum wrote to Cunningham and asked him if you are doing so much fieldwork, why isn't a proportionate amount of antiquities coming in [staying in India]?

After he died some of his things – he was a collector, some of his stuff went to the British Museum. The excavator of Ur, Leonard Woolley, was also tempted by the splendid finds of that site.

Omar: So tell me about the colonial roots in Indian archeology and how they persist. What do you think about that?

Shereen: It is so depressing. Look at that Director-General of Archaeology [Sir John Marshall] who wasn't even present at Mohenjo-Daro but his name appears on the cover [of the book Mohenjo-daro and the Indus Civilization]. The name of the individual excavators of individual mounds appears only in the Table of Contents. When you open the text itself, their names are not there, so you are liable to think that Marshall wrote everything, He didn’t.

Michael Jansen says and you can see it, you can open a field register and see the list of objects found in a house, although he changed the numbers of the houses. You can go back to the report and see that hardly 30% of the finds are published. So where are the rest?

We have to do some critical thinking about where are the rest, in which godown, instead of making fun of ourselves, Indians and Pakistanis, by telling them at some exhibition in America that they fought so hard that they were actually pulling one from the other. Were you there? Were those American great scholars there that they noticed this? Having tug-of-wars over the antiquities. It’s so bad that they've convinced people in Kolkata about this story. That’s the kind of thing I want to address. I want the young people to know from where the fabrication comes.

Even simple things. I did a course on archaeology in Xavier's College [in Mumbai] and in the first lecture I showed [the ancient Egyptian Queen] Nefertiti. I traced the background of how the Germans transferred it from one museum to the second to the third but didn't ever let it go back to Egypt. You know this is a form of colonialism, a form of appropriation. And it hasn’t stopped. I think Roger Matthews or somebody has written about it. “I’m there, so I can arrange for you to do this qualifying course in the West. I become your patron,” then this fellow starts answering the Indians or the Pakistanis seminar questions instead of letting his client struggle to answer. It is not nice and when he sees the obsequiousness that arises when this has gone on and doesn't he think he must stop?

Omar: Tell me about Indus writing? What your thoughts are about it? Where do you think we are? Do we have a chance of ever cracking the script?

Shereen: I do not think we have but I think the late Iravatham Mahadevan has put the whole thing squarely in a good framework for us to explore. So are the databases assisting us, there have been more seals and more inscriptions that come up but I do not think we can go very far now unless there is a bilingual.

Omar: But Mahadevan, even Parpola, seem to think that there is a Dravidian substrate to the language. Does that seem reasonable to you or not?

Shereen: Yes, except that I will never forgive Parpola for not referring, except in a half-sentence to Mahadevan’s work. Shocking lack of manners. This again is a sign of appropriation.

Imagine, he [Mahadevan] was in the IAS [Indian Administrative Service, an elite civil service]. He managed sick companies that were in the public sector for some time, he managed silk saris for some time. He was a polymath IAS [officer], the real kind of polymath and at the same time at one stage he took a Jawaharlal Nehru Trust fellowship and worked on the script.

Omar: That’s impressive. I am sorry he has gone.

Shereen: I am too.

Omar: Anything more on the script, do you think we will find a bilingual? That’s the question.

Shereen: [Nods, I don’t think so.] The nearest we have got to a bilingual of course is the Akkadian seal of an interpreter of Meluhha. He would have been bilingual. Will we ever find something written in cuneiform which does not make sense in Akkadian, but instead is a foreign language?

There again I am finding it very difficult to get across to general students and archeology students is the enormous implications of that [Akkadian] seal that lies in Mesopotamia. They [the Mesopotamians] have valued something so much that they appointed a state person [as an Indus interpreter]. He had a seal, that means he was a state person to be the official interpreter. Therefore, he would not say any gibberish, give no error. No Tom, Dick, and Harry could come and deceive you, it had to go through him. So what kind of information was he giving about goods, about elephants, about buffalos? If you read the praise inscription of Shulgi – and I will read it all out in my next course of lectures to the students – he says when I was taking the citadel at Elam, I could understand what their ambassador came to me and said. He said then I can understand the language of the people of the Black Mountains. Meluhha is the land of Black Mountains. So Shulgi took pride in not only writing and reading, in understanding, being cosmopolitan. The Curse of Akkad, the Mesopotamia poem, is about that.

Now, I am sorry to say – it is a bee in my bonnet – in my next course of lectures here, I want to emphasize this a lot more, that if students want to read only about India and only India, or Kerala and only Kerala, then they are missing out on a lot.

Shereen Ratnagar

Shereen Ratnagar

Archaeologists

 

Thanks : https://www.harappa.com/